Liman İşletmeciliğinde İş Sürekliliği
Altay ONUR,
Makine Y. Müh. / BVL Chapter Türkiye
altay.onur@gmail.com
Giriş
Günümüzde küresel ticaretin büyük b
ir bölümü denizyolu taşımacılığı ile gerçekleşmektedir. Bu bağlamda tedarik zincirinin önemli bir halkasını oluşturan deniz lojistiği ve bunun uzantısı olan liman işletmeciliği önem kazanmıştır.
Limanların verimli ve kesintisiz bir şekilde çalışması rekabet açısından bir zorunluluk haline gelirken liman yönetiminin ve altyapısının sürekliliği için lojistik süreçlerin optimizasyonun sağlanması ve iş sürekliliği yaklaşımlarının benimsenmesi kaçınılmaz olmaktadır.
Bilindiği gibi limanlarda verilen hizmetlerin verimliliği ve sürekliliği için performans ölçümlerinin yapılmasında konteyner terminallerinde temelde 4 lojistik süreç tanımlanmıştır. Bunlar gemi operasyonları, konteynerin liman sahasında taşınması, depolanması ve elleçlenmesidir. Bu dört temel sürecin etkin, etkili ve verimli çalışması, limanın rekabet gücünü arttırmaktadır. Bu noktada bu süreçlerin optimize edilmesinin önemi ortaya çıkmaktadır.
Günümüzde limanlar; ticari rekabete yön veren uluslararası tedarik zincirleri bağlantılarında intermodal düğüm noktaları haline gelmiştir. Limanların verimli ve kesintisiz çalışması, müşteriye katma değer hizmetler vermesi rekabetin getirdiği bir zorunluluk haline gelmiştir. Bu anlayışla limanların lojistik sistem içindeki yeni rolü; ürünlerin yalnızca bir taşıma modundan diğerine aktarımının yapıldığı yer olmalarının ötesinde, kesintisiz ulaştırma zinciri içerisinde bütünleşik lojistik merkezler olmalarıdır 1).
Liman İşletmeciliğinde İş Sürekliliği Boyutu
ISO 22301 İş Sürekliliği Yönetim Sistemi standartı, liman işletmeciliği ve port lojistiği tedarik zinciri bağımlılıklarının (supply chain dependencies) haritalandırılmasında yardımcı olmaktadır. Kritik süreçlerin hangi bağımlılıklara ve kesintilerle ilişkili olduğunu net olarak görmek, iş etki analizlerini belirleyerek riskleri değerlendirmek ve olası kesintiler sonrası operasyonların hedeflenen sürelerde ne kadar veri kaybı ile tekrar işlerlik kazanacağı ve bu hedeflere ulaşmak için gereken iyileştirme eylemlerini belirlemek açısından ISO 22301 İş Sürekliliği Yönetim Sistemini uygulamak son derece önemlidir.
ISO 22301 uyumlu bir yaklaşım ile aşağıdaki konular ele alınır;
- Kapsam ve kritik süreçlerin tanımlanması
- Liman lojistiği İş Sürekliliği Planı (BCP) kapsamına giren süreçlerin belirlenmesi
- Her süreç için kritik bağımlılıkların belirlenmesi: İnsan kaynakları, bilgi teknolojileri, altyapı, lojistik ağları, tedarikçiler, regülasyonlar, mevzuat vb.
2. Bağımlılık kategorileri
- İnsan ve yetkinlik bağımlılıkları
- Tedarikçi ve üçüncü taraf bağımlılıkları
- Fiziksel altyapı ve tesis bağımlılıkları
- Bilgi ve iletişim teknolojileri bağımlılıkları
- Ulaşım ve lojistik ağ bağımlılıkları
- Finansal ve operasyonel süreç bağımlılıkları
- Hukuki ve uyum bağımlılıkları
3. Haritalama düzeyi
- Yüksek seviyeli harita: süreç / aktivite → bağımlılık kategorisi
- Detaylı harita: süreç → bağımlı kaynaklar → kritik bağımlılıkların ölçütleri → gerçekleşme senaryoları
4. Risk derecelendirme ve önceliklendirme
- Her bağımlılık için: olasılık ve etki (finansal, operasyonel, güvenilirlik, itibar)
- RTO/RPO hedefleri: Hangi bağımlılıklar hangi yeniden başlatma hedeflerini etkiliyor?
5. Bağımlılık haritasını güncel tutma
- Sözleşme yenilemeleri, tedarikçi değişiklikleri, altyapı değişiklikleri için güncelleme mekanizması
- Periyodik tatbikatlar ve ders çıkarımların entegrasyonu
6. Uyum ve kayıt
- ISO 22301’e uygun dokümantasyon (politika, hedefler, risk değerlendirme, iş etki analizi, kurtarma stratejisi, iş sürekliliği planı, tatbikat ve testler, iyileştirme faaliyetleri)
ISO 22301 standardı çerçevesinde lojistik operasyonlarının sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla hazırlanan aşağıda örnek olarak verilen bağımlılık haritasında; insan kaynağı, teknolojik altyapı, tedarikçi ağları ve yasal düzenlemeler gibi kritik unsurların operasyonel süreçler üzerindeki etkilerini sistematik bir biçimde analizi yer almaktadır. Sunulan şablon, olası kesintilere karşı risk seviyelerinin belirlenmesini ve iş sürekliliği hedeflerine ulaşmak için gerekli olan kontrol mekanizmalarının oluşturulmasını hedeflemektedir. Veri akışlarından finansal bağımlılıklara kadar geniş bir yelpazeyi kapsayan bu tür bir yapı, kurumların kriz anlarında direnç göstermesine yardımcı olacak stratejik bir yol haritasını göstermektedir.
Port Lojistik İçin İş Sürekliliği
Liman işletmeciliği liman altyapısı ve liman sahasındaki noktasal operasyonlarla (yükleme-boşaltma) sınırlı iken port lojistik ise limanı da içine alan uçtan uca yük akışı ve tedarik zinciri yönetimi süreçlerini (liman-kara-depo) kapsar.
İş sürekliliği odaklı uygulanabilir bir port lojistik bağımlılık haritası şablonu örneği aşağıdaki süreçler için dikkate alınabilir;
Süreç: Lojistik Ağ Operasyonları (liman değişimi, depolama, elleçleme)
- İnsan bağımlılıkları: sahadaki operasyonel ekipler, vardiya planları, eğitim seviyesi
- IT/Veri bağımlılıkları: WMS/TMS sistemleri, entegrasyonlar, veri akışları
- Altyapı bağımlılıkları: enerji, soğutma, güvenlik sistemleri, tesis bakım
- Tedarikçi bağımlılıkları: ekipman tedarikçileri, forklift/konveyör bakım hizmetleri
- Lojistik ağ bağımlılıkları: liman açık/kapalı durumları, navlun operatörleri, araç kapasitesi
- Finansal bağımlılıklar: ödeme akışları, sigorta sözleşmeleri
- Yasal/Regülasyon bağımlılıkları: ihracat/gümrük süreçleri, kısıtlamalar
- Risk seviyesi (Olasılık x Etki): Yüksek/Orta/Düşük
- RTO / RPO hedefleri: [ör. 4 saat / 15 dk]
- Kontrol ve önlemler: alternatif tedarikçiler, sözleşme hükmü, geçici tesisler, felaket kurtarma planı
- Sorumlu birim: Operasyonlar/IT/Tedarik yönetimi
- Notlar: özel riskler (grev, hava koşulları vb.)
Süreç: Tedarik Yönetimi
- İnsan bağımlılıkları: satın alma ekibi, risk yöneticisi
- IT/Veri bağımlılıkları: tedarikçi portalı, sözleşme yönetimi sistemi
- Tedarikçi bağımlılıkları: ana tedarikçiler, alternatif kaynaklar
- Altyapı bağımlılıkları: RFQ süreçleri, stok yönetimi altyapısı
- Lojistik ağ bağımlılıkları: taşıyıcılar, gümrük acentesi
- Finansal bağımlılıklar: krediler, ödeme koşulları
- Yasal bağımlılıklar: sözleşme hukuku, uyum raporları
- Risk seviyesi, RTO/RPO, Kontroller, Sorumlu, Notlar
Sonuç: Kuruluşların iş sürekliliği uygulamalarında dikkate almaları gereken döngü ISO 22301 standardında belirtilen temel adımlar dikkate alındığında aşağıdaki adımlar dikkate alınmalıdır. Bu sırlama iş sürekliliği uygulamak isteyen kuruluşlarda olduğu gibi liman işletmeciliğinde de aynı şekilde geçerlidir.
İş Sürekliliği Uygulama Adımları;
- Kapsam ve politikayı belirleyin.
- Kritik süreçleri ve ilk bağımlılık kategorilerini belirleyin.
- Her bağımlılığı birim/alt süreçlerle eşleştirin
- İş Etki Analizi (BIA) ile hangi bağımlılıkların iş akışını durdurabileceğini inceleyin
- RTO/RPO hedeflerini her bağımlılık için tanımlayın.
- Risk Değerlendirmesi: Risk skorlarını hesaplayın (Tedarik zinciri bağımlılıkları için risk skorları dahil)
- Alternatif kaynaklar ve kontroller için önlemler geliştirin.
- Sözleşmeler ve güvenlik/operasyon protokollerini güncelleyin.
- Kriz İletişimi: Tedarik zinciri olaylarında iletişim akışları tanımlayın.
- İş sürekliliği planlarını (BCP) oluşturun.
- Çalışanları eğitin, farkındalık yaratın, ADY ekiplerini kurun, görevleri tanımlayın.
- Tatbikatlar ve testler; KPI’lara ulaşma derecesini ölçün.
- Tedarik zinciri kesinti senaryoları ve kurtarma planlarını test edin.
- Yıl içinde yılda en az bir kez tatbikat ve gözden geçirme yapın.
- İyileştirmeye açık alanları tespit ederek gerekli aksiyonları alın,
- Tatbikat sonuçlarına göre stratejilerinizi gözden geçirin gerektiğinde yeniden düzenleyin
- Çapraz fonksiyonel yönetim için bir yönetişim (governance) yapısı kurun.
- Kuruluşunuzda bir iş sürekliliğini kültürü oluşturun.
Altay ONUR,
Makine Y. Müh. / BVL Chapter Türkiye
altay.onur@gmail.com
1) Esmer, S.; Konteyner terminallerinde lojistik süreçlerin optimizasyonu ve bir simülasyon modeli,
Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2009
Görseller: NotebookLM