Sağlıkta Acil Alım Baskısı ve Hizmet Sürekliliği
Gökhan AKTAŞ
Sağlık kurumlarında satınalma süreçleri çoğu zaman idari bir faaliyet olarak algılanır. Oysa hastanelerde tedarik zincirinin herhangi bir halkasında yaşanan bir günlük aksama, yalnızca operasyonel bir gecikme değil; klinik süreçleri, hasta güvenliğini ve kurumsal itibarı doğrudan etkileyen bir kriz anlamına gelebilir.
Sağlık hizmeti, ertelenebilir bir hizmet değildir. Bir ameliyathanede kullanılan anestezi sarf malzemesinin, yoğun bakımda kullanılan tek kullanımlık setlerin ya da arızalı cihaz için yedek parça temininde yaşanacak gecikme, hizmet sürekliliğini doğrudan kesintiye uğratır. Bu nedenle sağlıkta satınalma, klasik kamu alımı mantığından farklı olarak “süreklilik arz eden risk yönetimi” olarak ele alınmalıdır.
Tedarik aksaması yaşandığında kurumlar çoğu zaman “acil alım” baskısı altına girer. Ancak kamu kurumları için bu süreç, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu çerçevesinde yürütülmek zorundadır. Aciliyet gerekçesiyle yapılan işlemlerin de hukuki dayanağının sağlam olması gerekir.
Plansızlık nedeniyle doğan acil alımlar hem maliyetleri artırmakta hem de denetim riskini yükseltmektedir. Sayıştay raporlarında da öngörülebilir ihtiyaçların acil alım yöntemiyle karşılanması sıkça eleştiri konusu olduğu bilinmektedir. Dolayısıyla kriz anında yapılan işlem değil, kriz öncesinde yapılan planlama belirleyicidir.
Sağlıkta tedarik riski, yalnızca stok eksikliği değil; planlama, sözleşme yönetimi, teknik şartname hazırlığı ve piyasa analizi eksikliğinin birleşimidir.
Başarılı sağlık kurumları:
- Kritik malzemeler için minimum stok eşiklerini belirler,
- Alternatif tedarikçi analizleri yapar,
- Cihaz bakım sözleşmelerini süreklilik esasına göre kurgular,
- Veriye dayalı tüketim analizi yapar.
Bu yaklaşım, satınalmayı operasyonel bir süreç olmaktan çıkarıp stratejik risk yönetimi aracına dönüştürür.
Kritik Sarf Malzemeleri: Görünmeyen Kırılganlık
Kritik sarf malzemeleri çoğu zaman düşük birim maliyetli, ancak yüksek operasyonel öneme sahip ürünlerdir. Bu ürünlerde stok seviyesinin yanlış planlanması, tedarik süresinin öngörülememesi, ihtiyacın zamanında bildirilmemesi veya piyasa dalgalanmaları nedeniyle yaşanan gecikmeler, zincirleme etki yaratır.
Sağlık sistemlerinde tedarik zinciri kesintilerinin hasta güvenliği üzerinde doğrudan risk oluşturmaktadır. Özellikle pandemi sonrası dönemde tedarik zincirlerindeki kırılganlık, sağlık kurumlarının stok planlamasını daha kritik bir pozisyona getirmiştir.
Sağlık kurumlarında asıl sorun çoğu zaman malzemenin pahalı olması değil, “zamanında ulaşamaması”dır. Satınalma süreçlerinde zaman, maliyetten daha önemli hale gelebilmektedir.
Biyomedikal Cihaz Sürekliliği ve Teknik Bağımlılık
Bir başka kritik alan ise biyomedikal cihazların sürekliliğidir. Anestezi cihazları, ventilatörler, görüntüleme sistemleri veya sterilizasyon üniteleri gibi ekipmanlar, yalnızca satınalma aşamasında değil; bakım-onarım ve yedek parça süreçlerinde de başka bir risk alanı oluşturur.
Bir cihazın bir gün devre dışı kalması, hasta kabul kapasitesini düşürebilir, sevk oranlarını artırabilir ve kurum gelirlerini etkileyerek mali dengeleri bozabilir. Ancak sağlık hizmet tesisi olduğundan daha önemlisi, klinik açıdan risk oluşturma ihtimalidir. Ve çoğunlukla da bu risk krize dönüşür.
Sağlık sistemlerinde, tıbbi cihaz tedarikinde bakım sözleşmelerinin ve yedek parça erişiminin risk yönetiminin ayrılmaz parçası olduğu vurgulanmaktadır.
Bu noktada satınalma birimi yalnızca alım yapan bir birim değil; teknik sürekliliğin de güvencesidir.
Sağlıkta bir günlük tedarik aksaması; ameliyat iptali, hasta sevki, gelir kaybı ve en önemlisi hasta güvenliği riski anlamına gelebilir. Bu nedenle satınalma birimlerinin rolü, yalnızca mevzuata uygun alım yapmak değil; hizmet sürekliliğini güvence altına almaktır.
Peki, sağlık kurumlarımız satınalmayı gerçekten bir risk yönetimi aracı olarak mı görüyor, yoksa yalnızca bir idari prosedür olarak mı ele alıyor?
Gökhan AKTAŞ
T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI
Bakırköy Dr. Sadi Konuk Eğit. Araşt. Hastanesi
İdari ve Mali İşler Müdür Yrd.
gokhan.aktas@saglik.gov.tr