Arz Zincirinin Önemli Bir Halkası: Gümrük Müşavirliği
Remzi AKÇİN
UGM Yönetim Kurulu Başkanı
Uluslararası ticarete konu malların üreticiden tüketiciye ulaştırılmasını sağlayan üç sektör bulunmaktadır. Arz zincirini oluşturan bu halkalar, birbirlerinin tamamlayıcısı niteliktedir. Belirttiğimiz arz zinciri nakliye, gümrükleme ve depolamadan oluşmaktadır.
Bu yazımızda, arz zincirinin kamu hizmeti niteliği ağır basan halkası olan gümrükleme işlemlerini yürüten gümrük müşavirliği mesleği hakkında bilgi vermek istedik.
Yetkilendirme
Arz zincirinin kamu hizmeti niteliği taşıyan halkası olan gümrükleme hizmeti, ağırlıklı olarak gümrüklü alanlarda yürütülür. Gümrüklü alanlar, gümrük işlemlerinin yürütüldüğü arıtılmış alanlardır. Bu alanlara ancak yetkilendirilmiş kişiler girebilir.
Diğer taraftan, gümrük işlemlerinin yürütülmesi (örneğin; gümrük beyannamesinin tescili, eşyadan numune alınması, eşyanın muayenesi vb.) konusunda işlem yapmak üzere bazı kişilerin yetkilendirilmesi ve yetkilendirilen bu kişilerin gümrük işlemlerini yapmak üzere sistem üzerinden tanımlanmış olması gerekir. Belirtilen bu yetkilendirme, yetkilendirilen bu kişilerin sisteme tanıtılması ve gümrük işlemlerinin bu kişiler tarafından yürütülmesi, gümrüklerde iş takibi olarak adlandırılır.
Temsil
Gümrük işlemleri, işlem sahibi tarafından bizzat yürütülebilir. Bu durum istisnai bir uygulamadır. Gerek yükümlülerin büyük çoğunluğunun tüzel kişi olması gerekse gümrük işlemlerinin karmaşık ve sorumluluk gerektiren işlemler olması nedeniyle bu işlemler temsilci aracılığıyla gerçekleştirilir.
Temsilcinin, başkasının adına ve hesabına hareket etmesine doğrudan temsil denir. Doğrudan temsil, tüzel kişiliğin yürütme organı veya yetkilendirdiği çalışanı tarafından sağlanır. Bu nedenle de yapılan işlemin sonuçlarından bütünüyle temsil edilen sorumludur.
Dolaylı temsil ise, temsilcinin kendi adına, ancak başkasının hesabına hareket etmesidir. Dolayısıyla, temsilci temsil edilenin bünyesinde değil, vekaletnameyle, yetkilendirilen kişidir. Dolaylı temsilde, temsil eden ile temsil edilen arasında bir iş akdi bulunmamaktadır. Kanun koyucu, dolaylı temsil edecek kişileri sınırlandırmış, yapılan işlemin nitelikli olması için bir meslek grubunu akredite etmiştir. Doğrudan temsil herkes tarafından gerçekleştirilebilir, ancak dolaylı temsil, sadece kamu idaresince akredite edilen gümrük müşavirleri tarafından yürütülebilir.
Gümrük Müşavirliği
Eşyanın gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanıma tabi tutulması gerek gümrük gerekse dış ticaret ve maliye gibi farklı pek çok mevzuat bilgisinin yanı sıra teknik bilgiye sahip olmayı da gerektirmektedir. Örneğin; ithal edilmek istenilen eşyaya ilişkin vergilerin belirlenmesi için öncelikle eşyanın gümrük tarife istatistik pozisyonunun (G.T.İ.P.) tespit edilmesi gerekir. Bu tespitin yapılabilmesi için ise gerek eşya hakkında gerekse eşyanın tarifesinin tespitine yönelik tarife mevzuatı hakkında uzman niteliğinde teknik bilgiye ihtiyaç duyulmaktadır. Ancak eşyanın tarifesinin tespiti sonrasında gümrük vergisinin İthalat Rejimi Kararı eki listedeki vergi oranlarının belirlenmesi mümkündür.
Niteliğine göre sadece bir kalem eşyanın ithalinde bile gümrük vergisi, ilave gümrük vergisi, katma değer vergisi, özel tüketim vergisi, dampinge karşı vergi, ek mali yükümlülük, kaynak kullanımı destekleme fonu gibi vergilerin oranlarını belirlenerek bunların hesaplanması gerekir. Bu itibarla, gümrük idaresinde dolaylı temsilci sıfatıyla iş takip eden meslek mensuplarının belli bir mesleki bilgiye ve uzmanlığa, aynı zamanda meslek etiğine sahip olması zorunludur.
Gümrük Müşavirlerine Neden Gerek Duyulur?
Mali disiplinin gerçekleştirilmesi hedefinde vergi uygulamalarının başarısında serbest muhasebeci ve mali müşavirler ile yeminli mali müşavirlerin üstlendikleri misyonun aynısını, dış ticaret işlemlerinin mevzuata uygun olarak yürütülmesi ve dış ticaret kaynaklı vergilerin doğru olarak tahsili hususlarında gümrük müşavirleri üstlenmiş bulunmaktadır. Bir taraftan dış ticaret alanında faaliyette bulunan firmalara danışmanlık hizmeti vermek diğer taraftan işlemlerin gümrüklerde mevzuata uygun olarak yürütülmesini sağlamak yoluyla firmalar ile gümrükler arasında köprü vazifesi gören gümrük müşavirlerinin genel yaklaşımları ve bilgi birikimleri gümrük ve dış ticaret politikalarının başarısını doğrudan doğruya etkilemektedir.
Gümrük müşavirleri, Gümrük Kanunu’nda belirtilen eğitim, staj, belli suçlardan ceza almamış olmak ve yapılan mesleki yeterlilik sınavında başarılı olmak gibi şartları taşıyan, Kanundan aldıkları yetkiler çerçevesinde gümrük işlemlerinin yerine getirilmesinde ehliyet sahibi, mesleki yetkinliğe sahip meslek mensuplarıdır.
Müşavirler, münhasıran gümrük idarelerinde dolaylı temsilci sıfatıyla iş takip etmek üzere yetkilendirilirler. Gümrük Kanunu gereğince dolaylı temsilci sıfatıyla hizmet veren gümrük müşaviri, kendi adına ancak başkasının hesabına hareket etmektedir. Bu nedenle gümrük müşavirleri, gümrük beyannamelerini beyan sahibi sıfatıyla imzalamakta ve bu sıfatla gümrük veri sistemine erişmekte ve veri girişi yapabilmektedir.
Özel hükümler saklı kalmak kaydıyla gümrüklerde iş takibi gümrük müşavir veya müşavir yardımcıları tarafından profesyonelce yapılır. Bu unvanı kazanan kişilerin, gümrüklerdeki işlerin aksamadan, süratli olarak yapılabilmesi ve iş sahiplerini zarara sokmadan işlem tesis etmeleri için gerekli mevzuat bilgisi yanında bir disiplin içerisinde hareket etmeleri esastır. Dolayısıyla mesleğe girişte ve yetişme döneminden sonra, gerekli mevzuat bilgisi aranmakta, gümrüklerde çalışanların bu unvanla çalışmak istemeleri halinde tecrübe aranmaktadır.
Uygulamayı yürütenlerin mevzuat bilgisi olması gerektiği dikkate alındığında, gümrük müşavirlerinin işlemlerini mevzuata uygun yapmaları, temsil ettikleri kişileri bu konuda bilgilendirmeleri ve yönlendirmeleri halinde gümrük işleri süratli bir şekilde yapılabilecek, iş sahipleri de azami faydayı sağlayan işlemi seçmiş olacaklardır. Aksi takdirde işler sürüncemede kalabilecek, bu da ilave masraflar getirebilecektir.
Tüzel Kişilik Olarak Gümrük Müşavirliği
Gümrük müşavirleri vekâletnameleri olmadıkça mal sahipleri adına beyanda bulunamazlar. Gümrük müşavirliği esas itibarıyla, avukatlarda olduğu gibi serbest meslek olarak faaliyet gösterilen bir meslek koludur.
Serbest meslek faaliyeti, sermayeden ziyade şahsi mesaiye, ilmi veya mesleki bilgiye veya ihtisasa dayanan ve ticari niteliği olmayan işlerin işverene bağlı olmaksızın şahsi sorumluluk altında kendi nam ve hesabına yapılmasıdır.
Serbest meslek mensubu ise; serbest meslek faaliyetini kendi nam ve hesabına, mutad meslek halinde ifa eden; avukat, doktor, diş hekimi, veteriner hekim, mimar, mühendis, müşavir, serbest muhasebeci mali müşavir, yeminli mali müşavir, danışman, ressam, yazar, bestekar, kimyager, noter, öğretmen, artist, menajer, senarist, yönetmen, ebe, sünnetçi, arzuhalci, rehber ve sağlık memuru vb. kişilerdir.
Diğer taraftan, gümrük müşavirliği özel hukuk tüzel kişiliği şeklinde faaliyet gösterebilir. Gümrük Kanunu’na göre; gümrük müşavirliğinin bir özel hukuk tüzel kişiliği oluşturularak yürütülmesi halinde, gümrük müşavirlerinin kuracağı tüzel kişiliklere gümrük müşavir yardımcıları da ortak olabilirler. Ancak, gümrük müşaviri ve gümrük müşavir yardımcısı, birden fazla tüzel kişiliğe ortak olamaz.
Gümrük Müşavir Yardımcıları ve Stajyerler
Gümrük müşavirleri her türlü gümrük işlemini takip edip sonuçlandırabilirken, müşavirin yanında çalışan müşavir yardımcıları sadece onun adına iş takip edebilirler. Burada beyanda bulunmakla gümrük işlerini takip etmenin birbirini tamamlayan ancak ayrı işlem olduğunu da hatırlatmak gerekir.
Gümrük müşavir yardımcılarının gümrüklerde takip edebilecekleri işlemler sınırlıdır. Bunlar bir gümrük müşavirinin yanında çalışır ve onun adına gümrükte iş takip edebilirler. Bununla birlikte, müşavir yardımcıları beyan sahibi tarafından imzalanmış gümrük beyannamesi ve eşyanın tabi tutulduğu gümrükçe onaylanmış işlem veya kullanım için gerekli belgeleri gümrük idarelerine verebilirler, beyan öncesi eşyanın incelenmesi (küşat) ve muayenelerde gümrük müşaviri yerine hazır bulunabilirler. Ancak gümrük müşavir yardımcıları; müstakilen iş takibinde bulunamaz, fatura düzenleyemez, mal sahiplerine yapılacak tebliğleri kabul edemez, onların adına yazılı veya sözlü istek ve itirazda bulunamazlar.
Gümrük müşavirinin yanında çalışan ve onun adına gümrükte iş takip edebilen müşavir yardımcılarının mesleklerini verimli şekilde icra edebilmeleri için gerekli mevzuat bilgisine, eğitim ve disiplin konularında da aranılan şartlara sahip olmaları gerekmektedir.
Bu hususları sağlamak için, öncelikle, kamu haklarından mahrum olmamak veya ceza ya da disiplin soruşturması sonucu memuriyetten çıkarılmamış olmak veya belirlenen suçlardan hüküm giymemiş olmak, şartları aranmaktadır.
Gümrük müşavirinin yanında çalışan stajyerler ise sadece gümrük müşavirliği bürosunda yürütülen işlemleri izlerler. Bunlar gümrüklerde ve gümrüklü alanlarda iş takip edemezler.
Gümrük Müşavirinin Sorumluluğu
Gümrük müşavirliği, sorumluluğu oldukça ağır olan meslek gruplarından birisidir. Gümrük müşavirlerinin, yaptıkları işten dolayı hem eksik vergi ödenmesi ve bu hususu biliyor olmaları durumunda, eksik vergiden dolayı müteselsil sorumluluğu bulunmaktadır. Öte yandan, Kabahatler Kanunu’nun “iştirak” hükümleri nedeniyle yükümlüye uygulanan para cezasının aynısının gümrük müşavirine de uygulanması söz konusu olabilmektedir. Daha da önemlisi, sadece düzenlemiş olduğu beyanname nedeniyle gümrük müşavirinin her zaman kaçakçılık suçundan yargılanması olasılığı da bulunmaktadır.
Gümrük müşavirinin sorumluluğu bununla da sınırlı değildir. Aynı zamanda, yaptığı işlemler nedeniyle disiplin cezasıyla karşı karşıya kalabilir. Mesleğini yapma yetkisi geçici veya sürekli olarak elinden alınabilir.
Gümrük Müşavirliği Ücretleri
Gümrük müşavirlerinin ve yetkilendirilmiş gümrük müşavirlerinin, danışmanlık dahil, verdikleri hizmetler karşılığı almaları gereken asgari ücret tarifesi her yıl Ticaret Bakanlığı tarafından tebliğ ile yayınlanmaktadır.
Asgari ücret tarifesinin altında bir bedel karşılığı hizmet vermek, idari para cezası uygulanmasını ve disiplin cezası verilmesini gerektiren bir uygunsuzluk sayılmaktadır.
Sonuç
Bu açıklamalardan anlaşılacağı gibi gümrük müşavirliği hizmeti bir zorunluluk olmamakla birlikte arz zincirinin vaz geçilemez ve olmazsa olmaz bir halkasıdır.
Remzi AKÇİN
UGM Yönetim Kurulu Başkanı