İnsan Onurunun Mesai Saati Olmaz
Şerafettin YILDIZ
Yazar / Sosyal Güvenlik Denetmeni
İnsan, hayatının önemli bir bölümünü çalışarak geçirir. Sabah evinden çıkıp, akşam evine dönene kadar geçen zamanda, yalnızca emeğini ve bilgisini ortaya koymaz; umutlarını, kaygılarını, hayallerini, hatta kimi zaman sağlığını da ortaya koyar. Çünkü insan, çalıştığı yerde yalnızca bir personel, bir sicil numarası ya da bir unvandan ibaret değildir. Her çalışanın bir hayatı, bir ailesi, bir geçmişi ve hepsinden önemlisi korunması gereken bir onuru vardır.
Ne var ki çalışma hayatında bu basit gerçeğin zaman zaman unutulduğuna şahit oluyoruz. Bazı iş yerlerinde insanlar yaptıkları işle değil, yöneticinin küçümseyici sözleri, çalışma arkadaşlarının önünde yapılan aşağılamalar, görmezden gelinmek, sürekli kusur aranması, görev ve yetkilerin keyfî biçimde değiştirilmesi gibi katlanmak zorunda kaldıkları davranışlarla sınanıyor.
Üstelik bütün bunlar çoğu zaman işin gereği, disiplin ya da yönetim hakkı gibi gerekçelerin arkasına saklanıyor. Oysa yönetmek başka, insanı yıldırmak başkadır. Elbette her iş yerinde kurallar olacaktır. Yöneticiler işin yürütülmesini isteyecek, çalışanlardan sorumluluklarını yerine getirmelerini bekleyecektir. Gerektiğinde eleştiri de yapılacak, eksiklikler de dile getirilecektir. Ancak eleştiriyle aşağılama, disiplinle baskı, denetimle psikolojik taciz arasındaki sınırın nerede başladığını bilmek gerekir. Bir çalışanın hatasını söylemek yöneticinin hakkıdır. Fakat o hatayı bahane ederek kişiliğini hedef almak, başkalarının yanında küçük düşürmek veya sürekli değersiz hissettirmek hiçbir makamın verdiği bir hak değildir.
Bugün çalışma hayatının önemli sorunlarından biri de mobbing olarak adlandırılan psikolojik yıldırma davranışlarıdır. Bu davranışların en tehlikeli tarafı, çoğu zaman gözle görülür bir iz bırakmamasıdır. Ortada kırılmış bir eşya, yırtılmış bir gömlek, fiziksel bir yara yoktur. Ama her sabah işe giderken midesine ağrılar giren, gece uyuyamayan, kendine olan güvenini kaybeden insanlar vardır. Dahası, bu insanların bir kısmı yaşadıklarını anlatmaya bile çekinir. Çünkü işini kaybetmekten korkar. Çünkü evinde kendisini bekleyen çocukları, ödemesi gereken faturaları, yerine getirmesi gereken sorumlulukları vardır. Bazen ses çıkarmamak, insanın tercihinden çok mecburiyeti hâline gelir.
Bir insanın geçimini sağlamak zorunda olması, onun her türlü davranışa katlanmak zorunda olduğu anlamına mı gelir? Elbette hayır.
Üstelik psikolojik baskının sonuçları yalnızca çalışanın ruhsal dünyasıyla sınırlı kalmaz. Sürekli aşağılanan, dışlanan veya değersiz hissettirilen bir insanın zamanla çalışma isteği azalabilir, kendine olan güveni sarsılabilir. Bir zamanlar severek yaptığı iş, artık yalnızca bitmesini beklediği saatlerden ibaret hâle gelebilir. Bu durum, çalışanın verimini düşürdüğü gibi kurumun işleyişini ve hizmet kalitesini de olumsuz etkileyebilir.
Meselenin bir de çoğu zaman göz ardı edilen iş sağlığı ve güvenliği boyutu vardır. Zihni sürekli yaşadığı haksızlıklarla meşgul olan, kaygı ve stres altında çalışan bir insanın dikkatini yaptığı işe vermesi güçleşebilir. Dikkat dağınıklığı, yorgunluk ve konsantrasyon kaybı ise özellikle makine, araç, ekipman kullanılan veya yüksek dikkat gerektiren işlerde hata yapma ve iş kazası riskini artırabilir. Dolayısıyla mobbing yalnızca insan onurunu zedeleyen bir davranış değil, aynı zamanda iş yerinde güvenli çalışma ortamını tehdit edebilen ciddi bir sorundur.
Bir çalışanın psikolojik olarak yıpranmasının bedeli, bazen üretimdeki bir aksaklıkla, bazen hizmetteki bir hatayla, bazen de telafisi mümkün olmayan bir kazayla ortaya çıkabilir. Bu nedenle çalışanların ruhsal iyilik hâlini korumak, iş sağlığı ve güvenliği anlayışının da ayrılmaz bir parçası olmalıdır. Ne yazık ki bazı yöneticiler, sahip oldukları makamın kendilerine insanlar üzerinde sınırsız bir tasarruf yetkisi verdiğini düşünüyor. Çalışanın emeğini yönetmekle kişiliğini yönetmeyi birbirine karıştırıyor. İtiraz edilmesini saygısızlık, farklı düşünülmesini itaatsizlik, hakkın aranmasını ise kendilerine karşı bir meydan okuma olarak görüyor.
Oysa bir yöneticinin gerçek başarısı, çalışanlarının kendisinden ne kadar korktuğuyla değil, kendisine ne kadar güvendiğiyle ölçülmelidir. Korkuyla sağlanan sessizlik, huzur değildir. İtiraz edilmeyen her karar da doğru değildir. Böyle ortamlarda zamanla liyakat de zarar görür. Çalışkan, bilgili ve sorumluluk sahibi insanlar geri çekilirken, yöneticinin her söylediğini onaylayanlar daha görünür hâle gelebilir. Bir süre sonra işini iyi yapanla kendisini iyi gösteren arasındaki fark önemini kaybeder. Bunun bedelini yalnızca çalışanlar değil, kurumun kendisi de öder.
Burada üzerinde durulması gereken bir başka mesele daha var, bir çalışma arkadaşının sürekli aşağılandığını gören, haksızlığa uğradığını bilen ama kendisine dokunulmadığı sürece ses çıkarmayan insanlar. Elbette herkesin şartları aynı değildir. Kimi işini kaybetmekten, kimi benzer muameleye uğramaktan korkabilir. Bu nedenle sessiz kalan herkesi kolayca suçlamak doğru olmaz. Ancak haksızlığın sıradanlaşmasında, görmezden gelinmesinin de payı olduğunu kabul etmek gerekir. Özellikle yetkili konumda bulunanların, kendilerine ulaşan şikâyetleri ciddiye almak ve çalışanları koruyacak adil mekanizmaları işletmek gibi bir sorumluluğu vardır. Çünkü mobbingle mücadele, yalnızca mağdurun cesaretine bırakılamayacak kadar önemli bir meseledir.
Öte yandan her anlaşmazlığı, her eleştiriyi ya da her yönetim kararını mobbing olarak nitelendirmek de doğru değildir. İş hayatında görüş ayrılıkları, performans değerlendirmeleri ve disiplin uygulamaları olabilir. Asıl mesele, bunların hukuka, hakkaniyete ve insan onuruna uygun biçimde yürütülmesidir. Sistematik biçimde tekrarlanan, kişiyi hedef alan, dışlayan ve yıldıran davranışlarla meşru yönetim uygulamalarını birbirinden ayırmak gerekir. Çalışma hayatında ihtiyaç duyduğumuz şey, ne yöneticinin otoritesiz bırakılması ne de çalışanın sorumluluktan uzak tutulmasıdır. İhtiyacımız olan; yetkinin adaletle, disiplinin nezaketle, emeğin saygıyla buluştuğu bir çalışma düzenidir.
Unutulmamalıdır ki hiçbir makam kalıcı değildir. Bugün geniş yetkilere sahip olan bir yönetici, yarın o görevden ayrılacaktır. Geride ise imzaladığı yazılardan, verdiği talimatlardan çok, birlikte çalıştığı insanların hafızasında bıraktığı izler kalacaktır. Kimileri adaletiyle, anlayışıyla ve insan yetiştirmesiyle hatırlanacak; kimileri ise kırdığı kalplerle, susturduğu insanlarla ve oluşturduğu korku ortamıyla hatırlanacaktır. İnsanların yıllar sonra eski yöneticilerini anlatırken kullandıkları birkaç cümle, bazen o yöneticinin bütün meslek hayatından daha fazla şey söyler.
Çalışan açısından da mesele yalnızca maaşını almak, mesaisini tamamlamak değildir. İnsan, yaptığı işten dolayı yorulabilir. Zor bir gün geçirebilir. Ağır sorumluluklar üstlenebilir. Ancak bütün bunlar, iş yerinde değersiz hissettirilmesini haklı çıkarmaz. Çünkü insanın emeğinin bir karşılığı, çalışma süresinin bir sınırı vardır. Ama onurunun ne fiyatı ne de mesai saati vardır.
Bir insan sabah iş yerinin kapısından girerken saygınlığını kapının dışında bırakmaz. Akşam çıkarken de orada uğradığı aşağılanmayı, yaşadığı korkuyu, içine attığı kırgınlığı kolayca geride bırakamaz. İş yerinde yaşananlar çoğu zaman eve taşınır. Bazen sofradaki iştahsızlığa, bazen çocuklara gösterilemeyen sabra, bazen de gecenin bir yarısı başlayan uykusuzluğa dönüşür. Bu yüzden çalışma hayatında insan onurunu korumak, yalnızca iş hukuku veya yönetim biliminin konusu değildir. Aynı zamanda bir vicdan ve ahlak meselesidir.
Bir kurumun büyüklüğü yalnızca binasının yüksekliğiyle, ticaret hacmiyle ya da çalışan sayısıyla ölçülmez. O kurumun gerçek değeri, insan onuruna gösterdiği saygıyla kendisini gösterir. Çünkü insan onuruna saygı, bir ayrıcalık değil, insan olmanın gereğidir.
Şerafettin YILDIZ
Yazar / Sosyal Güvenlik Denetmeni