İklim Taahhütleri Satın Alma Masasında Sınanıyor
İlker NAİMOĞLU
Antalya’da 9 – 20 Kasım 2026 tarihlerinde düzenlenen COP31, şirketlerin iklim hedeflerini yeniden gündeme taşıyor. Bu hedeflerin günlük kararlarda nasıl karşılık bulduğu ise ayrı bir değerlendirme gerektiriyor.
İklim hedeflerinin uygulamaya ne ölçüde yansıdığının önemli göstergelerinden biri, satın alma kararlarıdır. Hangi malzemenin seçileceği, hangi tedarikçiyle yola devam edileceği ve bütçelerin nasıl tahsis edileceği şirketin iklim hedeflerini şekillendirir.
İklim Hedefi Satın Alma Kararını Değiştiriyor mu?
Bir şirket, tedarik zincirindeki emisyonlarını azaltmayı hedefleyebilir. Fakat satın alma ekibi yalnızca fiyat tasarrufuyla değerlendiriliyor, teknik şartnamelerde çevresel beklentiler tanımlanmıyor ve tedarikçi seçiminde bu beklentilerin ağırlığı bulunmuyorsa, çalışanlar kendilerinden ölçülen sonuca yönelebilir. Şirketin açıkladığı hedefle günlük işleyişi arasındaki mesafe böyle büyür.
Bu nedenle ilk değerlendirme, hedefin hangi satın alma kategorilerini etkilediğiyle başlamak olmalıdır. Tüm kategoriler aynı ağırlıkta değildir. Şirketin emisyonlarının büyük kısmını oluşturan kategorilerde (örneğin hammaddeler, ambalaj, sermaye yatırımları, upstream nakliye) öncelikli ve daha sıkı bir yaklaşım uygulanmalı; düşük etkili ve dağınık kategorilerde ise orantılı bir yöntem benimsenmelidir. Aksi halde kaynaklar dağılır ve asıl etki yaratabilecek kararlar yetersiz kalır.
Düşük emisyonlu üretim planı yeni bir ekipman gerektiriyorsa bütçesi ayrılmış olmalıdır. Malzeme değişikliği teknik testlere bağlıysa bu süre satın alma takviminde yer almalıdır. Tedarikçinin üretim yöntemini değiştirmesi bekleniyorsa bunun maliyeti, süresi ve uygulanabilirliği değerlendirilmelidir. Birimlerin ayrı ayrı hazırladığı planlar, birbirleriyle uyuşmadığında aynı hedefe hizmet etmeyebilir.
Tedarikçinin Beyanı Hangi Ürünü Anlatıyor?
Satın alma dosyasında bir çevresel beyanın bulunması, kararın sağlam bir temele dayandığını tek başına göstermez. Belge güncel olabilir ama satın alınan ürünü kapsamıyor olabilir. Aynı tedarikçinin iki farklı tesiste ürettiği ürünlerin çevresel özellikleri farklılaşabilir. Şirket düzeyindeki bir emisyon bilgisi de belirli bir ürün için doğrudan kullanılabilir olmayabilir.
GHG Protokolünün Kapsam 3 hesaplama rehberi, değer zinciri emisyonları için farklı hesaplama yöntemleri sunar. [1] Satın alma kararında ise mesele, iki sayıyı yan yana koymanın ötesindedir. Karşılaştırılan verilerin eşdeğer işlev gören ürünleri temsil etmesi, karşılaştırılabilir dönemlere ve uyumlu hesaplama sınırlarına dayanması gerekir. Aksi halde şirket daha düşük emisyonlu seçeneği tercih ettiğini düşünürken, gerçekte karşılaştırılamayan veriler üzerinden karar vermiş olabilir.
Taahhüdün Uygulanmasını Kim Takip Ediyor?
İklim hedefleri şirket içinde birden fazla birimin kararlarına bağlıdır. Sürdürülebilirlik ekibi veriyi toplar, teknik ekip malzemenin uygunluğunu değerlendirir, satın alma ekibi tedarikçiyle fiyatı ve ticari koşulları müzakere eder, finans bütçeyi izler. Her birim kendi işini tamamladığında, hedefin bütünüyle gerçekleştiğini varsaymak kolaydır. Oysa bu parçaları bir araya getirip gecikmeleri, sapmaları ve eksik kanıtları takip eden bir sorumlu tanımlanmamış olabilir.
Satın alma ekibinden çevresel fayda için ek maliyete katlanması beklenirken bu maliyetin performans değerlendirmesinde nasıl ele alınacağı belirsiz bırakılırsa, hedef uygulamada karşılıksız kalabilir.
Bu riski azaltmak için bazı mekanizmalar tanımlanabilir: Satın alma performans göstergelerine çevresel kriterlere uygun alım oranı eklenebilir; belirli kategorilerde kabul edilebilir ek maliyet oranı önceden belirlenip performans değerlendirmesinde “aşım” sayılmayabilir; çevresel şartın geçici olarak esnetilmesi gerektiğinde kimin, hangi bilgiye dayanarak ve ne kadar süreyle onay vereceği yazılı hale getirilebilir. İstisnalar bazen gerekli olabilir; önemli olan bunların bilinçli, gerekçeli ve izlenebilir kararlar olmasıdır.
Düşük Emisyonlu Tedarik Kesintiye Dayanabilir mi?
İklim gündeminin satın alma açısından bir diğer boyutu da tedarikin sürekliliğidir. Su stresi, sel veya aşırı sıcaklıklar bir tedarikçinin üretimini ve kullandığı taşıma güzergahlarını etkileyebilir.
Örneğin, bir tekstil veya gıda tedarikçisinin aynı nehir havzasından su çeken diğer büyük alıcılarla rekabet etmesi, kuraklık dönemlerinde üretim kısıntısına yol açabilir. Düşük emisyonlu bir hammaddenin belirli bir limandan çıkması ve o limanın aşırı yağış nedeniyle kapanması, ya da birden fazla “yeşil” tedarikçinin aynı kritik ara madde üreticisine bağımlı olması, görünürde çeşitlendirilmiş bir tedarik yapısının aslında aynı riski taşıdığını gösterebilir.
Çevresel performansı uygun bulunan bir tedarikçi, şirketin ihtiyaç duyduğu miktarı kesintisiz sağlayamayabilir. Bu nedenle emisyon azaltımı ile tedarik sürekliliği birlikte değerlendirilmelidir.
Birden fazla tedarikçiyle çalışılması da tek başına yeterli hazırlık sayılmaz. Bu şirketler aynı su kaynağına, limana veya alt tedarikçiye bağımlıysa aynı olaydan etkilenebilir. Alternatif olarak gösterilen bir ürünün teknik onayı aylar sürüyorsa, o ürün acil durumda kullanılabilir bir seçenek değildir. İş sürekliliği tatbikatlarında satın alma kararlarının ve tedarikçi iletişiminin sınanması, bu değerlendirmeye somut dayanak sağlar.
İç Denetim Hangi Güvenceyi Sağlamalı?
İç denetimin rolü, yönetimin iklim taahhütlerini hangi bilgiye dayanarak izlediğini ve bu bilgiyi üreten kontrollerin çalışıp çalışmadığını bağımsız olarak değerlendirmektir. IIA’nın sürdürülebilirlik raporlamasına ilişkin çalışması da güvenilir verinin, iç kontrollerin ve yönetişimin önemini vurgular. [2] İncelemenin kapsamı, rapordaki rakamdan geriye doğru giderek satın alma kararına ve kullanılan kanıta ulaşabilmelidir.
Verinin tahmine dayanması her zaman bir hata değildir. Bazı alanlarda yeterli veri henüz bulunmayabilir. Yönetim, hangi bilgilerin ölçüme, hangilerinin tahmine dayandığını ve belirsizliğin ne olduğunu bilmelidir. İç denetim de birkaç işlemde tespit ettiği eksiklikten şirketin bütün iklim performansı hakkında sonuç çıkarmamalı; hangi taahhütleri ve işlemleri incelediğini açıkça belirtmelidir.
Bu çalışma, iç denetimin tedarikçi seçimini onaylamasını veya emisyon envanterini hazırlamasını gerektirmez. Uygulamanın sorumluluğu yönetimde kalmalıdır. Danışmanlık verilen bir alanda daha sonra güvence sunulacaksa, önceki çalışmanın tarafsızlığa etkisi değerlendirilmeli ve görevlendirmeler buna göre yapılmalıdır. Ürünün çevresel özelliklerini veya hesaplama yöntemini değerlendirmek teknik uzmanlık gerektiriyorsa bu destek sağlanmalıdır. Süreçler üzerine verilen güvence, bağımsız sera gazı doğrulamasının yerine geçtiği izlenimini yaratmamalıdır.
Yönetim Kurulu Hangi Yanıtları Görmeli?
Kurula sunulan iklim raporlaması, hedeflerin yanında bunların uygulanmasını etkileyen kararları da göstermelidir. Kaç tedarikçiden veri toplandığı yararlı bir bilgidir; ancak bu verinin önemli satın alma kararlarında kullanılabilir olup olmadığını açıklamaz. Benzer şekilde bir politikanın yayımlanması, o politikaya uygun ürünün gerçekten satın alındığını göstermez.
Bir sonraki yönetim kurulu toplantısında üç konuya açıklık getirilmesi iyi bir başlangıç olabilir: Şirketin önemli iklim taahhütleri hangi satın alma kararlarını değiştirdi? Bu kararların çevresel gerekçelerini destekleyen kanıtlar ne kadar güvenilir? Uygulamadaki eksiklikleri kim, hangi tarihe kadar giderecek?
COP31’in şirketler açısından yaratabileceği değer, bu soruların daha görünür biçimde sorulmasıdır. Bir iklim taahhüdünün şirket içindeki karşılığı, o taahhüt nedeniyle ayrılan kaynakta, değişen tedarikçi tercihinde ve kabul edilen ürünün özelliklerinde izlenebilmelidir. İç denetim, yönetim kuruluna bu bağlantının nerede kurulduğunu ve nerede zayıfladığını gösterebilir. Böylece kurul, şirketin açıkladığı hedefin uygulamada ne ölçüde karşılık bulduğunu değerlendirebilir.
İlker NAİMOĞLU
Kaynaklar
[1] GHG Protocol. Technical Guidance for Calculating Scope 3 Emissions (Scope 3 Calculation Guidance)
[2] The Institute of Internal Auditors. Internal Audit’s Role in ESG Reporting: Independent Assurance Is Critical to Effective Sustainability Reporting. Haziran 2021