Turquality’de Destek Kesintisi: Performans Puanı mı, Haziran Raporu mu?

Ticaret Bakanlığının Ağustos 2026’da, son 25 yılın dış ticaretini değerlendirdiği açıklamaya göre, Turquality kapsamında 411 firma ve 443 marka bulunuyor. Program, ihracatçı firmaların kendi markalarıyla dış pazarlarda kalıcı olmasını hedefliyor ve tanıtımdan yurt dışı mağaza kirasına uzanan geniş bir harcama yelpazesinin bir kısmını karşılıyor. Kapsamdaki her firma, yurt dışı marka tescili ve asgari ihracat tutarı gibi giriş şartlarını karşılamış, ardından Bakanlığın görevlendirdiği bir yönetim danışmanlığı firmasının ön incelemesinden geçmiş durumda. Programa girişin koşulları iş dünyasında sıkça konuşulurken girdikten sonra her yıl hangi yükümlülüklerle karşılaşıldığı çok daha az biliniyor. Oysa bir firmanın destekten yararlanmayı sürdürüp sürdüremeyeceğini bu yükümlülükler belirliyor.

Bu yükümlülükler, son hali 26 Haziran 2026’da yürürlüğe giren, Marka ve Turquality Desteğine İlişkin Genelgede ayrıntılı biçimde düzenleniyor. Firmalar her yıl haziran sonuna kadar Bakanlığa rapor sunuyor, beşinci yılın sonunda ise markalarının ortalama performans puanı hesaplanıyor. Programa uygun harcamaların devletçe karşılanan kısmını gösteren destek oranı temelde %50. Performans puanı yetersiz kalırsa bu oran %40’a iniyor, yetersizlik sürerse %25’e düşüyor ve son basamakta marka destek kapsamından çıkarılıyor. Ara basamaklardan %50’ye dönüş de mümkün. Bu yazı mal ihracatındaki düzeni ele alıyor, hizmet ihracatındaki markalaşma desteği ise 10962 sayılı Kararla düzenlenen ayrı bir programda yürüyor ve orada da programdan çıkarma hükmü yer alıyor.

Haziran Sonu Teslim Tarihinin Bedeli

Programdaki firma, destek kapsamına alındığı yılın ardından her yıl en geç haziran sonuna kadar önceki takvim yılına ait mali verilerini sisteme giriyor. Bu verilerin bağımsız denetim kuruluşunca onaylanmış bir raporla sunulması şart. Kanunen bağımsız denetime tabi olmayan firmalar da bu şarttan muaf tutulmuyor. Firma ayrıca markanın gelişim yol haritasındaki projelerin ilerleme durumunu bir formla sisteme işliyor. Gelişim yol haritası, firmanın programa alındıktan sonra, bakanlıkça yetkilendirilmiş bir yönetim danışmanlığı firmasıyla hazırladığı, beş yıllık hedefleri, projeleri ve performans göstergelerini içeren plan. Bakanlık, firmanın performansını rapor ve formdan gelen verilerle her yıl takip ediyor.

Rapor süresinde ve eksiksiz olarak verilmezse sistem, veriler tamamlanana kadar firmadan destek başvurusu kabul etmiyor. Geç kalan bir rapor, performans puanı henüz konuşulmadan firmaya para kaybettirebiliyor. Programda her harcama için ödeme belgesinin tarihinden itibaren en geç altı ay içinde başvuru yapılması gerekiyor ve bu süre, sistemin başvuru almadığı dönemde de işliyor. Ocak ortasında ödenmiş bir yurt dışı kira bedeli için süre, temmuz ortasında doluyor. Haziran sonuna kadar verilmesi gereken rapor bu tarihi geçerse, o kira bedeli için destek alınamıyor. Sistemin başvuru almadığı dönemde süresi dolan fuar, tanıtım ve danışmanlık harcamaları için de aynı sonuç geçerli.

%50’den %25’e İnen Basamaklar

Genelgeye göre performans, firmanın sunduğu veriler ve bakanlığın belirlediği kriterlerle ölçülüyor. Bakanlık, firmaların geçmiş performansını tespit etmek için yetkilendirdiği yönetim danışmanlığı firmalarından hizmet de alabiliyor. Müdahale için beşinci yılın beklenmesi gerekmiyor. Yıllık verilerin incelenmesi sonucunda yol haritasındaki faaliyetlerin büyük bölümünün yapılmadığı, desteğin etkin kullanılmadığı ya da markalaşmada bir gelişme olmadığı tespit edilirse, marka destek kapsamından çıkarılabiliyor. Aynı tespitler destek oranında indirime ya da sistem üzerinden yapılacak başvuruların kısıtlanmasına da yol açabiliyor. Beşinci yılın sonunda ise ayrıca basamak basamak ilerleyen bir performans değerlendirmesi devreye giriyor.

Bu değerlendirmede beş yıllık ortalama performans puanı yeterli bulunan markanın yeni ortalaması beş yıl sonra tekrar hesaplanıyor. Aradaki dönemde bakanlık yıllık verileri takip etmeyi sürdürüyor. Ortalaması yetersiz kalan markada destek oranı, %50’den %40’a iniyor ve marka izlemeye alınıyor. Yani her yıl ayrıca değerlendiriliyor. İzlemedeki marka ertesi yıl da yeterli performans puanı alamazsa, oran %25’e düşüyor. Bir yıl daha yetersiz kalırsa marka destek kapsamından çıkarılıyor.

Bu iki basamaktan birindeki marka, yıllık performans puanı yeterli bulunduğu ilk değerlendirmede yeniden %50’ye dönüyor. Dönüşün tek yolu, düzelmenin bir sonraki yılın verilerinde görünmesi. İndirilen oran, değerlendirme tarihinde henüz sonuçlanmamış bütün başvurulara uygulanıyor. Bundan dolayı indirimden önce yapılmış harcamalar da düşük oranla ödenebiliyor.

Hedef ülkelerdeki harcamalarda kayıp daha da büyüyor. Bakanlığın her yıl ilan ettiği hedef ülkeler listesindeki pazarlarda destek oranı normalde, %50’den %70’e çıkıyor. Oranı %40’a inen markada bu pazarlardaki oran %50’ye, %25’e inen markada %30’a geriliyor (belirli sektörlere ayrıca tanınan ilave, bu hesabın dışında). Liste yıllık olarak güncellendiği için bir pazarın listede kalıp kalmaması da bu hesabı etkiliyor. Yeterli performans puanının alt sınırı ve kriterlerin ayrıntısı, ilgili genelgede yer almıyor. Destek kapsamından bugüne kadar kaç firmanın ya da markanın çıkarıldığına dair kamuoyuyla paylaşılmış bir resmi veriye de ulaşılamıyor.

Denetim Neden Bu Kadar Sıkı?

Bu sıkı düzenin gerekçesi, desteklerin kamu kaynağından karşılanmasında ve bu paranın belirli bir amaca bağlanmış olmasında yatıyor. İhracat Destekleri Hakkında 5973 sayılı Karar, bu kaynağı firmaların kurumsal kapasitesini güçlendirmeye ve markalaşmalarını desteklemeye ayırıyor. Karar, bakanlığa firmaların performansını değerlendirme ve gerektiğinde süre dolmadan destek kapsamından çıkarma yetkisi veriyor. Bütçe imkanlarına göre desteklenecek harcamaları ve ödeme tutarlarını sınırlama yetkisi de aynı şekilde bakanlığa ait. Bakanlığın denetimi danışmanlara da uzanıyor ve performansı yetersiz bulunan yönetim danışmanlığı firmalarının yetkisi iptal ediliyor. Sistemin dayandığı varsayım, desteğin markanın performansını artırdığı ve performansın da desteğin sürmesini haklı kıldığı yönünde.

İstanbul Maden ve Metaller İhracatçı Birliklerinden, Dr. Selahattin Armağan Vurdu’nun doktora tezinden türetilen ve 2022’de yayımlanan çalışması, bu varsayımı program kapsamındaki tek bir firmanın verisiyle sınıyor. Çalışma, firmanın 2011 ile 2016 arasında aldığı destek tutarıyla kapsamdaki markalarının ihracatını aylık verilerle karşılaştırıyor ve destek ile ihracatın birbirinin öncü göstergesi olduğu, yani ilişkinin iki yönlü işlediği sonucuna ulaşıyor. Destek ile performans birbirini besliyorsa, performans zayıfladığında desteğin daralması bu bağın doğal sonucu. Bulgu tek bir firmaya ait olduğu için genelleme yapılamıyor, veriler de programın önceki mevzuat döneminden geliyor. Vurdu ayrıca program verilerinin takip yazılımındaki kısıtlar yüzünden sağlıklı biçimde derlenmesinin zor olduğunu not ediyor. Çalışmaya göre destekler ancak doğru planlandığında ve firma stratejik davrandığında yüksek etki üretiyor.

Takvim ve Belgeden Doğan Riskler

Destek kapsamından çıkmanın performans puanıyla ilgisi olmayan yolları da var. Programa girdikten sonra firmanın çoğunluk hissesi satılırsa devralan taraf, markanın kurumsallaşma projelerini ve yurt dışı pazar faaliyetlerini sürdüreceğini iki ay içinde taahhüt etmek zorunda. Taahhüt süresinde verilmezse marka destek kapsamından çıkarılıyor ve markaya ait sonuçlanmamış başvurular reddediliyor. Yanıltıcı bilgi ya da belge sunan firmaya altı ay boyunca yaptığı harcamalar için başvuru yasağı getiriliyor, bu yolla ödeme almışsa yasak bir yıla uzuyor ve alınan tutar vergi borcu gibi kamu alacağı usulüyle geri tahsil ediliyor. Aynı durum tekrarlanırsa firmanın bütün başvuruları süresiz olarak geri çevriliyor ve firma destek kapsamından çıkarılıyor. Bir harcamanın başka bir programdan da desteklenmesi yanıltıcı belge sunmakla bir tutuluyor.

Takvime bağlı bazı yükümlülükler de doğrudan ödemelere dokunuyor. Destek kapsamındaki yurt dışı birimin, yani mağaza, ofis ya da deponun kapanması veya taşınması bir ay içinde bildirilmezse, haksız yapıldığı tespit edilen ödemeler geri alınıyor. Firma adına destek kapsamındaki harcamaları yapabilen grup şirketlerinin ortaklık yapısındaki değişiklik iki ay içinde bildirilmezse de aynı sonuç doğuyor.

Sistemde kayıtlı sermaye yapısının güncel olduğuna dair taahhütname, her yıl ocak sonuna kadar veriliyor. Verilmediğinde başvurular bu belge gelene kadar kısıtlanıyor. Satın alma birimlerini yakından ilgilendiren şartlara göre faturayı düzenleyen tarafın, harcamayı yapan firmayla ortaklık – yönetim ya da akrabalık yoluyla ilişkili olmaması gerekiyor ve piyasa fiyatlarına uygun bulunmayan harcamalar desteklenmiyor. Yurt dışı kira sözleşmesinden, fuar standı faturasına kadar her satınalma kararı, desteğin ödenip ödenmeyeceğini de etkiliyor.

Beş Yılın Sonunda Değişenler

Programdaki desteklerin her birinin kendi süresi var. Firmanın bakanlık onayıyla belirlediği her hedef pazarda, yani markayla faaliyet gösterilecek her ülkede destek, o pazardaki ilk ödeme belgesinin tarihinden itibaren beş yıl sürüyor. Kurumsal altyapıya yönelik danışmanlık ve istihdam giderlerinde destek ise programdaki ilk beş yıllık dönemle sınırlı.

Turquality çatısı altındaki Marka programı, Turquality destek programına hazırlık işlevi görüyor ve süresi dört yıl. Genelgenin güncel metnindeki bir hükümle, hedef pazar süresinin son yılında yapılan yurt dışı birim kurulumu ve dekorasyon harcamaları artık desteklenmiyor. Bir hedef pazardaki beşinci yılında yeni bir mağaza açmayı planlayan firma, kurulum ve dekorasyon masrafını kendi bütçesinden karşılayacağını hesaba katmak zorunda.

Gelişim yol haritası da beş yılda bir yenileniyor. Güncellenen belge, geride kalan dönemin değerlendirmesini ve sonraki beş yılın planını birlikte içeriyor. Bu çalışma için danışmanlık almak zorunlu tutulmuyor, alınırsa da gideri destek dışında kalıyor. Destek ödemeleri, güncellenen yol haritası Bakanlıkça onaylandıktan sonra devam ediyor. Güncelleme sunulmazsa markaya ilişkin başvurular sistemde engelleniyor. Programın başında bir danışmanlık firmasıyla hazırlanan belgenin beş yıl sonra kurum içinde değerlendirilip yeniden yazılabilmesi, firmanın bu sürede ne kadar öğrendiğinin de göstergesi. Yol haritasını kendi imkanıyla güncelleyemeyen firma, performans puanı ne olursa olsun destek başvurusu yapamıyor.

Bu Düzeni Firmada Kim Yönetecek?

Programın istediği her belge, firmanın içinde o belgeyi hazırlayabilecek birinin bulunduğunu varsayıyor. Haziran raporu finans biriminin bağımsız denetime hazır kayıt tutmasını, yol haritası ilerleme formu ise strateji ve planlama biriminin projeleri ölçülebilir göstergelerle takip etmesini gerektiriyor. Ortaklık değişikliklerinin süresinde bildirilmesi hukuk biriminin, faturaların ve sözleşmelerin destek şartlarına uygunluğu satınalma biriminin sorumluluğunda. Bu birimlerin yetkinliği ilk kez, programa girişte bakanlığın görevlendirdiği yönetim danışmanlığı firmasının yaptığı ön incelemede bir arada ölçülüyor.

Sürdürülebilirliğin de eklendiği güncel metinde bu inceleme, finansal performanstan tedarik zinciri yönetimine, insan kaynaklarından bilgi teknolojilerine uzanan on iki alanı kapsıyor. Girişte ölçülen bu alanlardaki gelişim, program süresince yıllık raporlarla takip ediliyor.

Genelge, tasarımcı ve mühendislerin yanında firmanın destek süreçlerini, yani programdaki başvuru ve takip işlerini yürüten bir uzmanın istihdam giderini de destekliyor. Bu destek aynı anda tek kişi için geçerli ve bu kişinin bakanlıkça düzenlenen bir sertifikaya sahip olması şart. Diğer istihdam giderleri gibi bu gider de programın ilk beş yılında karşılanıyor. Genelgenin 2023 tarihli ilk metninde yer almayan bu hükümle program, kurallarına uyumu yürütecek rolü kendisi tanımlamış oluyor.

Haziran raporunu, bildirim takvimini, fatura ile sözleşme şartlarını ve yol haritası güncellemesini birlikte takip eden bir uzman, geç kalan rapordan bildirilmeyen ortaklık değişikliğine kadar pek çok kaybı daha oluşmadan önleyebiliyor. Sertifika şartı ise bu takibin tanımlı bir bilgi birikimi gerektirdiğini ortaya koyuyor.

Çıkışın Ardından Açık Kalan Yol

Performansa dayalı değerlendirme ve destek kapsamından çıkarma kararı marka bazında işliyor. Yani birden fazla markası kapsamda olan firmada her markanın durumu ayrı ele alınıyor. Yanıltıcı belge gibi yaptırım halleri dışında kapsamdan çıkarılan ya da kendi isteğiyle çıkan firma için ise programın kapısı tamamen kapanmıyor. Bu firmalar, çıkış tarihinden en az iki yıl sonra başvuru yapabiliyor ancak ön incelemeden bir kez daha geçmeleri ve programa alınacak yeterliliği göstermeleri gerekiyor. Programa yeniden alınan firmanın daha önce desteklendiği dönem hesaptan düşülüyor ve süre sayımı kaldığı yerden devam ediyor. Kapsamdan ayrılan firmanın diğer ihracat desteklerine başvurabilmesi, bakanlıktan son durumunu gösteren bir yazı almasına bağlı.

Desteğin azalması ya da kesilmesi, firmanın yurt dışında üstlendiği uzun vadeli yükümlülükleri ortadan kaldırmıyor. Birkaç yıllığına imzalanmış bir mağaza ya da depo kira sözleşmesi, destek oranı düştüğünde de aynı tutarla sürüyor. Bu yüzden kira ve hizmet sözleşmelerinin süresini destek takvimine göre planlamak, satınalma ve finans birimlerinin birlikte yürütmesi gereken bir iş. Destek süresi biten firmanın hedef pazarlardaki birimleri için karardaki genel birim kira desteğine yaptığı başvurular, Turquality kapsamında desteklenen süre düşülerek değerlendiriliyor.

Şubat 2024 itibarıyla marka programını tamamlamış ve kapsam dışında kalmış markalar için ise yıl sonuna bağlı bir hak bulunuyor. Bu markaların, Bakanlığın uzak ve yüksek potansiyelli pazarlara yönelik Uzak Ülkeler Stratejisi kapsamındaki ülkelerde ya da İslam İşbirliği Teşkilatı üyeleri arasından belirlediği ülkelerde hedef pazar süresi, marka 31 Aralık 2026’ya kadar Turquality destek programına kabul edilirse bir defaya mahsus sıfırlanıyor.

Turquality’nin yıllık takip düzeni, markalaşma gibi ölçülmesi zor bir hedefi her yıl raporlanan verilere bağlıyor. Destek oranının basamak basamak inmesi bu düzenin en çok dikkat çeken tarafı ama her basamak firmaya toparlanmak için bir yıl da tanıyor. Programdaki 411 firmanın her biri için beşinci yıldaki ortalamayı da belirleyen şey, her yıl haziranda hazırlanan rapor ve bu raporun arkasındaki kurum içi işleyiş. Bu işleyiş finans biriminden satınalmaya, hukuk biriminden yurt dışındaki mağazaya kadar uzanıyor ve iyi kurulduğunda markanın dış pazarlardaki gelişimini firmanın kendisine de gösteriyor. Kurulamadığı yerde ise desteğin kaybı, performans puanı düşmeden önce takvimde başlayabiliyor.

İŞ PROBLEMLERİNE ODAKLI EĞİTİMLER, ÖLÇÜLEBİLİR SONUÇLAR

EĞİTİM ve DANIŞMANLIK:

Kurumunuzun Turquality, satınalma ve tedarik zinciri fonksiyonunu sağlam, izlenebilir ve denetlenebilir bir kontrol yapısına kavuşturmak için eğitim ve danışmanlık hizmetlerimizle destek veriyoruz.

Eğitim teklifi almak için egitim@satinalmadergisi.com

Fabrikanızda Bire Bir (1-1) Yönetici ve Grup Eğitimleri

Turquality, Satın Alma, Tedarik Zinciri Eğitimleri için tıklayınız.

Şirket eğitimlerini standart kalıplarla değil, ihtiyaçlarınıza özel tasarlıyoruz. Her program, işletmenizin gerçek problemlerine çözüm üretmek ve ölçülebilir sonuçlar yaratmak için hazırlanır. Sizlerden gelen geri bildirimlerle eğitimlerimizi özgünleştiriyor, böylece her adımda somut değer katıyoruz.

Mottomuz: “Her eğitim, bir iş probleminin çözümü için tasarlanır.”

Güvenilir, verimli ve profesyonel eğitim hizmetleriyle yanınızdayız. Dolu dolu, güler yüzlü eğitimler dilerim.

Prof. Dr. Murat Erdal 

Eğitim içeriklerini görmek için başlıklara tıklayınız.

• Turquality Danışmanlığı: “Küresel Markalaşma Yolculuğunda Şirketlere Rehberlik Ediyoruz”
• TURQUALITY Destek Başvuru ve Uygulama Danışmanlığı | Satınalma Dergisi
• Turquality Yönetim Süreç Danışmanlığı | Satınalma Dergisi
• Turquality Danışmanlığı | Satınalma Dergisi
• Turquality’nin Görünmeyen Eşiği: Ülke Analizi ve Kurumsallaşma | Satınalma Dergisi