Tulipmania – Fon Çılgınlığının Satınalma Parametrelerine Etkisi
Anıl ERDOĞAN
Mimas Danışmanlık
İMKB’nin ismi ve sembolü, klasik mavi-beyaz geometrik hatlarda iken 2013’te SPK kanunları ile özel hukuka göre işletme olarak değiştirilip BIST olarak yeniden adlandırılınca logosu da değişti ve İstanbul’un simgesi olan lale oldu. 2013’teki tanıtımlarda “yatırıma değer” sloganıyla lale logolu geçiş basında geniş yer bulmuştu.
Ne tesadüf ki Orta Asya’dan gelme bir çiçek olarak Osmanlı itibar sembolü laleyi Osmanlı’dan alıp Avrupa’ya ve özellikle Hollanda’ya taşıyan tüccarlar, Hollanda’da bu çiçeği zenginlik statüsü haline getirdiler. Çok nadir, lüks bir eşya halinde statü sembolü olan bu bahtsız çiçek, sadece baharda açtığı için lale soğanlarını kışın da takas edebilmek ve gelecekte alıp satabilmek adına takas işlemine (vadeli opsiyon) başladılar. Modern borsanın böyle doğduğu rivayet edilir.
Birkaç yıl içinde sadece zengin tüccarlar değil, çiftçi, denizci, esnaflar vb. de lale soğanı opsiyonlarına girince fiyatlar kontrolden çıktı ve “Tulipmania (lale çılgınlığı)” tarihe geçti. Ev, toprak, hayvan satarak lale soğanı almaya başlandı ki en son 1637’de Haarlem’de açık artırmada soğan alıcılar bu fahiş fiyatları ödemeyi reddedince Tulipmania da aniden son buldu. Tüm soğan kağıtlarına sahip satıcılar lale sözleşmelerini satamadıkça maalesef piyasa çöktü.
Spekülatif balonlar tarih boyu çeşitli boyutlarda devam etti, ediyor (dot com; bitcoin vb.) Varlıklarını kaybedenler “Ben kumar oynamadım ki, ekonomiye yatırım yaptım” derken diğer argümanı savunan taraf da halen Rus atasözü olan “Risk almayan şampanya içemez” şiarını dayatsa da lale sembollü borsamızın kaybı tüm ekonomimize ciddi bir şok yaşattı, ve aylar geçtikçe yaşatmaya devam edecek gibi. Logonun aynı kaderi yaşaması algı yönetimi olarak da hoş olmayan bir tesadüf oldu. Ulusal satınalma endeksimize de yansıyor bu durum.
Ekonomik oyun oynanmadan, finansal kaynak yaratmadan yatırım ve üretim zor. Zaten öyle olmadığını, yeni işler çıkaramadığımızdan ve ölü doğan projelerimizden biliyoruz. 26 Ekim 2026 itibarı ile Türk bankalarına ait güncel bir finans raporlarında, Borsa İstanbul’da satış baskısı geçen haftanın son işlem gününde de devam etti. BIST100 endeksi gün içinde %4’ün üzerinde gerileyerek 5 Aralık 2025’ten bu yana ilk kez 11.000 puanın altını görürken, bankacılık endeksindeki kayıplar da %6’yı aştı. Seansın ilerleyen saatlerinde gelen tepki alımlarıyla kayıplarının önemli bir bölümünü telafi eden BIST100, günü %0,92 düşüşle 11.116 puandan tamamladı. Endekste günlük işlem hacmi ise 148,8 milyar TL olarak gerçekleşti. 5 yıllık CDS primi ise 264 seviyelerine yükselmiş durumda. Satınalma endeksi ABD gibi ekonomilerde pandemi öncesine dönme eğiliminde iken bizde maalesef uzun zamandır kritik eşik olan %50’nin altında ve Ekim ayı da beklentilerin düşük olduğunu gösteriyor.
Yine de lale çok güzel ve cazibesi olan bir çiçek, fotoğraftaki nadir bulunan Bornova Lalesi gibi. Bizlerin de bu evrene oyun oynamaya gelmiş varlıklar olarak her koşulda bu oyunlara devam etmek hoşumuza gidiyor sanırım. Umarız Türk ekonomisi de 2027’de Bornova laleleri gibi çiçek açar ve artık umduğumuz Satınalma endeks parametreleri ile çalışıyor oluruz.
İyi çalışmalar dilerim.
Anıl ERDOĞAN
Mimas Danışmanlık