Yapay Zeka Altyapısının Darboğazı Trafo ve Elektrik: Türk Sanayisi Hem Alıcı Hem Tedarikçi
Uluslararası Enerji Ajansı’nın (International Energy Agency – IEA) Nisan 2026’da yayımladığı, “Key Questions on Energy and AI” raporuna göre, beş büyük teknoloji şirketinin sermaye harcaması 2025’te 400 milyar doları aştı ve 2026’da %75 daha artması bekleniyor. Bu beş şirketin harcamasının artık dünyada petrol ve doğalgaz üretimine yapılan yatırımın da üzerinde olduğu görülüyor.
Veri merkezlerinin dünya genelindeki elektrik tüketimi ise 2025’te %17, yapay zeka odaklı veri merkezlerininki de %50 arttı. Rapora göre yapay zekanın yetenekleri hızla gelişirken, onu taşıyan elektrik santralleri, iletim hatları ve ekipman fabrikaları çok daha yavaş bir takvimle büyüyor. Ajans, yapay zeka değer zincirinde elektrik, şebeke bağlantısı, üretim kapasitesi, çip ve sermaye için bir yarış başladığını belirtiyor.
Bu yarış, sanayiye uzak bir teknoloji rekabeti gibi görünse de fiziksel yapay zekada makinenin anlık kararları fabrikada verilirken modellerin eğitimi ve simülasyonlar büyük veri merkezlerinde yapılıyor. Yapay zeka altyapısının yavaş büyümesi, Türk sanayisini iki ayrı konumdan ilgilendiriyor. Alıcı olarak sanayi şirketleri hem işlem gücünü hem de kendi tesisleri için gereken güç trafosu, şalt (anahtarlama ve koruma) ekipmanı ve kabloyu, veri merkezlerinin de alım yaptığı sıkışık bir piyasadan temin ediyor. Tedarikçi olarak elektrik iletim ve dağıtım ekipmanı üreten Türk şirketleri, dünyadaki şebeke ve veri merkezi yatırımlarından gelen siparişlerle bu talepten pay alıyor. Satınalma birimleri için öne çıkan soru ise bu iki konumun aynı anda nasıl yönetileceği.
Yapay Zeka Yatırımının Hızını Elektrik ve Şebeke Belirliyor
IEA’ya göre enerji ekipmanı ve çip üretimindeki kısıtlar, ajansın bir yıl önceki raporundan bu yana ağırlaştı. Veri merkezlerine giden trafoların teslim süresi ortalama 2-3 yılı, tesis sahasında elektrik üretmek için de tercih edilen gaz türbinlerininki yaklaşık 5 yılı buluyor. Şebekeye bağlanmak için bekleme süresi birçok ülkede 5-10 yıla uzayabiliyor. Gaz türbini siparişleri, 2025’te %70 arttı ve bu artış enerji ekipmanı tedarikindeki tıkanma noktalarını belirgin hale getirdi. Bir veri merkezinin ne zaman çalışmaya başlayacağını artık sunucular kadar, trafonun ve şebeke bağlantısının teslim tarihi belirliyor. IEA, gecikme riskini azaltmanın yolları arasında yeni veri merkezlerinin elektrik ve şebeke kapasitesi yüksek bölgelere kurulmasını sayıyor.
Ekipman sıkışması, elektrik şebekesinin geneline yayılmış durumda. IEA’nın Şubat 2025’te yayımladığı iletim şebekesi raporuna göre, büyük bir güç trafosunun teslim süresi 4 yıla, kablonunki 2-3 yıla kadar uzadı ve bu süreler 2021’den bu yana neredeyse iki katına çıktı. Aynı raporda, güç trafolarının reel fiyatının 2019’dan bu yana yaklaşık %75 arttığı, kablo fiyatının ise neredeyse ikiye katlandığı belirtiliyor. Trafo ve kabloya olan talebi yenilenebilir enerji santralleri, eskiyen şebekelerin elden geçirilmesi ve sanayinin elektrifikasyonu da besliyor. Veri merkezleri, zaten dolu olan sipariş defterlerine eklenen ve hızla büyüyen yeni bir müşteri grubu olarak öne çıkıyor. IEA’nın 2025 tarihli Energy and AI raporu, şebeke kaynaklı riskler giderilmezse, planlanan veri merkezi projelerinin yaklaşık %20’sinin gecikebileceğini hesaplıyor.
Şebekeye bağlanmak isteyen projeler, sistem işletmecisinin teknik incelemesi için bir kuyrukta bekliyor. IEA’nın aktardığı verilere göre Teksas’ta büyük tüketicilerin şebeke bağlantı kuyruğu Aralık 2024’te yaklaşık 63 gigavat (GW) iken dört ay sonra 130 GW’a, Ocak 2026’da ise 230 GW’ın üzerine çıktı. Aralık 2024’teki kuyruğun yaklaşık dörtte üçünü veri merkezleri oluşturuyordu. Karşılaştırma için eyaletin tüm zamanların en yüksek elektrik talebi 85 GW. Kuyruktaki projelerin tamamı hayata geçmeyecek ancak her başvurunun incelenmesi gerekiyor ve uzayan kuyruk bağlantı sürecinin tamamını yavaşlatıyor. Birçok ülke ve eyalet bu nedenle başvurulara hazırlık testi ve önden finansal yükümlülük şartı getiriyor ya da bağlantıyı önce hazır olan projeye veriyor.
Sunucu Rafındaki Güç Artışı Ekipman Talebini Değiştiriyor
Veri merkezlerinde sunucular, buzdolabı büyüklüğündeki raflara yerleştiriliyor. IEA’ya göre yapay zeka sunucularının güç yoğunluğu, yani birim alanda çektikleri güç, 2020-2025 arasında on kattan fazla arttı ve raf başına güç yaklaşık 13 kilovattan (kW) bugünün en yeni sistemlerinde 130 kW düzeyine çıktı. Ajansın hesabına göre 2027’de tek bir raf, 65 hanenin en yüksek anlık tüketimine denk bir güç çekebilecek. Yapay zeka modelleri eğitilirken ve kullanılırken rafların çektiği güç, bir saniyeden kısa sürede kurulu kapasitenin yarısından fazla inip çıkabiliyor. Dalgalanmayı dengelemek için bataryalar kullanılıyor ve IEA, 2030’a kadar dünyadaki veri merkezlerine 20-25 GW batarya kurulabileceğini öngörüyor.
Çin’deki Zhejiang Üniversitesi’nden Yenan Chen ve arkadaşlarının 2023’te yayımlanan derlemesinde, veri merkezinin elektrik zincirinin orta gerilim şebekesinden başlayıp trafo, kesintisiz güç kaynağı ve dağıtım panolarından geçerek sunucuya ulaştığı ifade ediliyor. Raflardaki güç arttıkça, bu zincirin parçaları da değişiyor. IEA’ya göre yeni nesil yapay zeka odaklı veri merkezleri, elektrik dağıtımında 400 volttan 800 volta ve alternatif akımdan doğru akıma geçişe yöneliyor. Bu geçişte elektriği dönüştüren güç elektroniği öne çıkıyor. Bu teknolojilerin bazı girdileri tek bir ülkede toplanıyor. Güç elektroniğinde kullanılan rafine galyumun %99’u ve sabit enerji depolamada en yaygın kullanılan pil türünün üretim kapasitesinin neredeyse tamamı Çin’de bulunuyor.
Türkiye’de Veri Merkezi Yükü Sanayiyle Aynı Şebekede Toplanıyor
Türkiye Elektrik Sanayi Birliği’nin (TESAB), Haziran 2026’da yayımladığı veri merkezleri raporuna göre, Türkiye’deki veri merkezlerinin kurulu gücü 2023 itibarıyla yaklaşık 250 megavat (MW). Raporda Türkiye’nin brüt elektrik talebinin 2025’te 360,9 terawat saate (TWh) ulaştığı belirtiliyor ve veri merkezleri bu talep içinde sınırlı bir yer tutuyor. Raporun aktardığı Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi verilerine göre tesislerin,
- %56’sı Marmara Bölgesi’nde,
- %30’u Ankara’da,
- %14’ü diğer bölgelerde bulunuyor.
Benzer bir yoğunlaşma dünya genelinde de görülüyor. IEA’ya göre veri merkezlerinin dünya elektrik tüketimindeki payı düşük olsa da kümelendikleri eyalet ve bölgelerde bu pay %20-30’a çıkıyor ve kümelerin önümüzdeki yıllarda daha da büyümesi bekleniyor.
Ulusal tüketim içinde küçük kalan bir pay, sanayinin ve veri merkezlerinin aynı şebekeyi paylaştığı bir bölgede kapasiteyi daraltabiliyor. TESAB raporu Türkiye için de aynı noktaya dikkat çekiyor. Rapora göre, önümüzdeki üç yılda 750 MW’a çıkması beklenen veri merkezi kapasitesi, Türkiye’nin toplam elektrik talebi açısından risk oluşturmuyor fakat bölgesel ve il bazında ani ve hızlı talep artışlarına yol açacak. Raporda Marmara’da iki yoğunlaşma öne çıkıyor. Bunlardan biri İstanbul ve çevresindeki veri merkezi kümesi, diğeri veri merkezlerinin organize sanayi bölgeleriyle (OSB) yan yana bulunduğu Gebze-Çayırova-Kocaeli hattı. Ankara’da ise kamu ve kurumsal tesislerin ağırlıkta olması ve trafo altyapısının yenilenmiş olması nedeniyle riskin daha düşük olduğu ifade ediliyor.
TESAB, bir konutun yıllık elektrik tüketimini 2,5-4 megavatsaat aralığında kabul ederek yılın her saati tam yükte çalışan 300 MW’lık bir veri merkezinin 657 bin ile 1 milyon 50 bin konutun tükettiği kadar elektrik çektiğini hesaplıyor. Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) verilerine göre Kocaeli’deki konut sayısı 602.601 ve bu büyüklükteki tek bir tesis ildeki bütün konutlardan daha fazla elektrik tüketebiliyor. Raporda aktarılan bir dağıtım planlaması örneğinde üç aşamada 21 MW’a çıkacak bir veri merkezinin mevcut besleme hatlarına (fider) ve trafolara eklenmesi sakıncalı bulunuyor. Tesis için yedekli bir besleme ve kendisine ayrılmış bir fider öngörülüyor. Türkiye’de 50 MW’ın üzerindeki veri merkezlerinin şebeke bağlantısını Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ) sağlıyor.
İşlem Gücünü Dışarıdan Alan Şirket Neyi Satın Alıyor?
Şirketlerin kendi veri merkezlerinde tuttuğu sunucu kapasitesinin payı giderek azalıyor ve TESAB raporunda IEA verilerine dayanarak, bu payın 2030’a kadar %20’nin altına ineceği öngörülüyor. Kapasitenin büyük kısmı iki modelde toplanıyor. Ortak barındırma (colocation) modelinde kiracı, kendi sunucularını bir başka işletmenin tesisine yerleştiriyor. Bina, elektrik ve soğutma diğer kiracılarla paylaşılırken sunucuların, depolama sistemlerinin ve ağ ekipmanının sorumluluğu kiracıda kalıyor. Bulut modelinde altyapıyı büyük ölçekli sağlayıcılar işletiyor ve işlem gücünü hizmet olarak satıyor. Her iki modelde de işlem gücünü sağlayan şirket, fiyatını, kapasitesini ve hizmet koşullarını sözleşmeyle belirleyen bir tedarikçi konumunda.
Bu tedarikçinin maliyetinde elektrik belirleyici bir kalem ve Chen ve arkadaşlarının derlemesinde de elektriğin bir veri merkezinin uzun vadeli işletme giderlerinin genellikle %40-80’ini oluşturduğu belirtiliyor. Tesisin elektriği ne kadar verimli kullandığı, toplam tüketimin sunuculara giden elektriğe oranı olan, “Güç Kullanım Etkinliği” (Power Usage Effectiveness – PUE) ile ölçülüyor ve oran 1’e yaklaştıkça elektriğin daha büyük kısmı sunuculara gidiyor. IEA’nın verilerinde, PUE en iyi büyük ölçekli tesislerde 1,1-1,2, eski ve kurumsal tesislerde 1,5-1,7 düzeyinde ve büyük ölçüde tesis inşa edilirken belirleniyor. Ajansın hesabına göre PUE’yi 1,6’dan 1,2’ye indirmek toplam enerji tüketimini yaklaşık dörtte bir azaltabiliyor. İşlem gücünü kiralayan şirket, sözleşmeyle birlikte tesisin inşaatta belirlenmiş elektrik ve soğutma verimliliğini de satın almış oluyor. Sözleşmede enerji fiyatındaki değişimin bedele nasıl yansıyacağı, tesisin verimlilik taahhüdü, ihtiyaç arttığında ek kapasite hakkı ve kesintilere karşı hizmet düzeyi anlaşmasının (Service Level Agreement – SLA) hükümleri bu nedenle ayrı ayrı tanımlanmalı.
İşlem gücü fabrikanın dışında olduğunda, sahadaki kameralardan ve sensörlerden toplanan verinin de veri merkezine taşınması gerekiyor. İsveçli telekomünikasyon şirketi Ericsson’un Haziran 2026 tarihli Mobility Report’una göre, 2025’te ölçüm yapılan 55 mobil operatörün 43’ünde, kullanıcıdan mobil şebekeye giden yükleme (uplink) trafiği ters yönde akan indirme trafiğinden daha hızlı büyüdü. Raporun orta senaryosunda yapay zeka uygulamalarının etkisiyle yükleme trafiği 2031’de 2025’in üç katına çıkıyor. Senaryo şehir yoğunluğundaki bir model alan için hesaplanıyor ve her kilometrekarede güvenlik kamerası ve otonom araç gibi 80 yapay zeka destekli sanayi cihazı bulunduğunu varsayıyor. Türkiye’de ise 5G hizmetine 1 Nisan 2026’da 81 il merkezinde kademeli olarak geçildi. Ericsson, yükleme kapasitesinin ileride ayrı hizmet düzeyleri ve fiyat kademeleriyle satılacağını öngörüyor ve bu da mobil bağlantıyı işlem gücüyle birlikte planlanan bir satın alma kalemine dönüştürüyor.
Trafo ve Şebeke Bağlantısı Uzun Vadeli Bir Satınalma Kalemine Dönüşüyor
Sanayi şirketi, kendi fabrikasının elektrik altyapısı için de veri merkezleriyle aynı ekipman piyasasına çıkıyor. Kapasite artırımı ya da yeni bir üretim hattı için gereken güç trafosu, şalt ekipmanı ve kablo, veri merkezlerinin ve şebeke yatırımlarının da sıra beklediği üreticilerden temin ediliyor. Güç trafoları büyük ölçüde alıcının gerilim ve güç ihtiyacına göre sipariş üzerine üretiliyor ve stoktan alınma imkanı sınırlı kalıyor. Türk üreticilerinin önemli bir kısmı, dünya pazarına satış yaptığı için yurt içindeki bir fabrikanın siparişi de ihracat siparişleriyle birlikte sıraya giriyor. Ekipmanın teslim tarihiyle birlikte tesisin şebekeye hangi koşullarla bağlanacağı da planlamanın parçası haline geliyor.
Bağlantı koşullarını belirleyen Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) yönetmeliği, 27 Ocak 2026’daki değişiklikle, TEİAŞ’ın finanse edemediği iletim yatırımını üretim ya da tüketim tesisinin sahibinin yapmasına imkan tanıyor. Yapılan iletim tesisi TEİAŞ’a ait oluyor. Yatırım tutarı en fazla beş yıl içinde, aylık taksitlerle geri ödeniyor ve 25 Haziran 2026’daki değişiklikle bu tutar her yıl ocak ayında tüketici fiyat endeksine (TÜFE) göre güncellenecek. Dağıtım şebekesinde, meskun mahal dışındaki bağlantı talepleri ise bağlantı anlaşmasının imzalanmasından itibaren en geç üç yıl içinde karşılanıyor. OSB’deki fabrikaların bağlantısı ayrı bir yönetmelikle düzenleniyor. Ankara’daki Başkent OSB’de ise TEİAŞ’ın kuracağı 400/33 kilovoltluk (kV) trafo merkezinin sahası için, 9 Ağustos 2026’da Resmi Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararı ile acele kamulaştırma yolu açıldı. Bağlantı kapasitesi, büyük bir tüketici için zamanı ve finansmanı önceden planlanması gereken bir kaleme dönüşüyor.
Yeni bir trafonun yıllar sonra teslim edilebildiği bir piyasada, fabrikada çalışan trafonun arızasız kalması da ayrı bir önem kazanıyor. Pamukkale Üniversitesi’nden Prof. Dr. Hacer Güner Gören ile Hande Belenköylü’nün 2025’te Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi’nde yayımlanan çalışması, bu bakım hizmetinin, bir sanayi işletmesinde nasıl satın alındığını inceliyor. Çalışmada Denizli’de bakır tel üreten bir işletmenin 16 güç trafosunun bakımının, üretimi aksatmamak için her yıl yılbaşı tatilinde 1-3 gün içinde yapıldığı belirtiliyor. Hizmeti verecek tedarikçiyi satınalma, enerji ve bakım birimlerinin üst düzey yöneticilerinden oluşan bir ekibin seçtiği ifade ediliyor. Bu ekibin belirlediği ölçütlerde deneyimli teknik personel ve işin zamanında teslimi ilk iki sırada yer alırken, hizmet bedelinin alt sıralarda kaldığı görülüyor. Böyle bir alımda, satınalma biriminin teklifleri fiyatla birlikte teknik yeterlilik üzerinden de değerlendirebilmesi gerekiyor.
Elektrik Ekipmanı İhracatı Büyürken Girdi Bağımlılığı Sürüyor
Ekipmandaki sıkışma, Türk üreticileri için bir pazar fırsatı da yaratıyor. Elektromekanik Sanayicileri Derneği’nin (EMSAD) verilerine göre elektrik iletim ve dağıtım ekipmanı ihracatı 2025’te %16 artışla yaklaşık 10,2 milyar dolara ulaştı. 2026’nın ilk yarısında ihracattaki artış %18-20 bandında gerçekleşti ve yıl sonu için beklenti 12 milyar dolar. Güç trafolarında yeni yatırımların devreye girmesiyle, ihracatın 3 milyar doları aşacağı öngörülüyor. IEA da elektrik ekipmanı ve gaz türbini üreticilerinin piyasa değerlerinin yapay zeka talebine yönelik beklentilerle daha sıkı bir ilişki içine girdiğini tespit ediyor.
EMSAD’ın 2024 yılı dış ticaret verilerine göre, 8,83 milyar dolarlık ihracata karşılık 7,24 milyar dolarlık ithalat yapıldı ve ithalat ihracatın beşte dördünü aştı. EMSAD Başkanı Zafer Arabul, Temmuz 2026’da Ekonomi Gazetesi’ne yaptığı değerlendirmede Türkiye’nin Avrupa ve Amerika pazarlarında kalıcı bir oyuncu olabilmesi için test ve sertifikasyon altyapısının güçlendirilmesi gerektiğini söylüyor. Arabul’un saydığı diğer ihtiyaçlar,
- Yüksek teknoloji gerektiren hammaddelerde dışa bağımlılığın azaltılması,
- Nitelikli işgücünün artırılması ve
- Markalaşmaya daha fazla yatırım yapılması.
İhracattaki hızlı büyüme, sektörün kritik girdilerdeki dışa bağımlılığını ortadan kaldırmıyor. Arabul, bu adımlar atıldığında Türkiye’nin 2035’e kadar bölgesel bir üretim üssünden kalıcı bir küresel oyuncuya dönüşebileceğini belirtiyor.
Arabul’un sıraladığı ihtiyaçlar, IEA’nın küresel tedarik zinciri için yaptığı tespitlerle örtüşüyor. Ajans, veri merkezlerine yönelik ekipmandaki darboğazlar arasında, trafo çekirdeğinde kullanılan tane yönlendirilmiş elektrik çeliğini ve trafo imalatında yaşanan mühendis, saha teknisyeni ve nitelikli işgücü açığını sayıyor. Test ve belgelendirme ise Türk üreticisinin yeni pazarlarda hangi projelere teklif verebileceğini belirleyen bir koşul. Arabul, daha önceki bir değerlendirmesinde de akreditasyon ve testlerde dışarıya bağımlı kalındığı sürece sektörün istediği noktaya ulaşamayacağını vurgulamıştı. İthal girdi ve yurt dışındaki test altyapısı, yurt içindeki alıcının bekleyeceği teslim süresini de dış tedarikin hızına göre şekillendiriyor.
Teslim Süreleri Uzadıkça Satınalmanın Planlama Ufku Genişliyor
Türk sanayisinin alıcı ve tedarikçi konumları, elektrik ekipmanı üreticilerinin sınırlı üretim kapasitesinde kesişiyor. İhracattaki büyüme sektör için güçlü bir gelişme, yurt içindeki alıcı açısından ise sipariş sırasında yer bulmak için rekabetin artması anlamına geliyor. Bu nedenle ekipman ve bağlantı planlamasının yatırım kararından önce başlaması gerekiyor. Yeni bir üretim hattının ya da kapasite artırımının takvimi, makinelerin teslim tarihi kadar trafonun, şalt ekipmanının ve şebeke bağlantısının ne zaman hazır olacağına göre kurulmak zorunda kalıyor. İşlem gücünü dışarıdan alan şirkette de tesisin verimliliği ve enerji maliyeti, sözleşme boyunca bedeli etkilemeye devam ediyor.
IEA, iletim şebekesi raporunda üreticilerin kapasite yatırımı yapabilmesi için fiyat ve hacim konusunda belirlilik sağlayan, standartlaşmış satınalma çerçeveleri öneriyor. Öneri, şebeke işletmecilerine yönelik olsa da mantığı sanayi alıcısı için de geçerli. Birkaç yıla yayılan ekipman ihtiyacını önceden gösterebilen alıcı, üreticinin takviminde daha erken bir yere girme şansını artırıyor. Bunun için satınalma, enerji ve bakım birimlerinin teknik ve ticari bilgiyi aynı karar sürecinde birleştirmesi gerekiyor. Ajansın ekipman tedarikini rahatlatmak için sıraladığı öneriler arasında, sektör genelinde nitelikli işgücünün yetiştirilmesi de yer alıyor.
İŞ PROBLEMLERİNE ODAKLI EĞİTİMLER, ÖLÇÜLEBİLİR SONUÇLAR
EĞİTİM ve DANIŞMANLIK:
Kurumunuzun satınalma ve dijital tedarik zinciri fonksiyonunu sağlam, risklere karşı dayanıklı, izlenebilir ve denetlenebilir bir kontrol yapısına kavuşturmak için eğitim ve danışmanlık hizmetlerimizle destek veriyoruz.
Eğitim teklifi almak için egitim@satinalmadergisi.com
Fabrikanızda Bire Bir (1-1) Yönetici ve Grup Eğitimleri
Şirket eğitimlerini standart kalıplarla değil, ihtiyaçlarınıza özel tasarlıyoruz. Her program, işletmenizin gerçek problemlerine çözüm üretmek ve ölçülebilir sonuçlar yaratmak için hazırlanır. Sizlerden gelen geri bildirimlerle eğitimlerimizi özgünleştiriyor, böylece her adımda somut değer katıyoruz.
Mottomuz: “Her eğitim, bir iş probleminin çözümü için tasarlanır.”
Güvenilir, verimli ve profesyonel eğitim hizmetleriyle yanınızdayız. Dolu dolu, güler yüzlü eğitimler dilerim.