Tedarikçi Kapasitesi Dolunca Alım Planı Nasıl Yapılmalı?
Küresel imalat sanayi için hesaplanan PMI (Purchasing Managers’ Index – Satın Alma Yöneticileri Endeksi) eylülde 53,0’a yükseldi ve Şubat 2022’den bu yana en yüksek değerine ulaştı. S&P Global ile J.P.Morgan’ın birlikte yayımladığı endekste, 50’nin üzerindeki değerler imalat faaliyetinin genişlediğine işaret ediyor. Aynı ayda küresel ölçekte tedarikçilerin ortalama teslim süreleri uzadı. Aynı kuruluşun ABD verisinde bu uzama, Ağustos 2022’den bu yana en hızlı tempoda gerçekleşti.
Yazılım ve danışmanlık şirketi GEP’in 12 Ekim’de açıkladığı, tedarik zinciri volatilite (oynaklık) endeksine (supply chain volatility index) göre, imalatçıların girdi alımları dört ayın en hızlı büyümesini kaydetti, malzeme kıtlıkları da mayıstan bu yana ilk kez arttı. Siparişler çoğalırken teslim sürelerinin uzaması, tedarikçilerde boş kapasitenin azaldığını gösteriyor.
Dizinin bir önceki yazısında firmanın satış, finans ve satınalma kararlarını her ay ortak bir planda birleştirdiği S&OP (Sales and Operations Planning – satış ve operasyon planlaması) süreci işlenmişti. Teslim sürelerinin uzadığı bir dönemde, S&OP toplantısından alımı öne çekme kararı çıkabiliyor. Kararın uygulanması ise tedarikçinin gereken miktarı istenen tarihte üretebilmesine bağlı. Tedarikçi o dönem için başka alıcılardan da sipariş alıyor ve kapasitesini aralarında paylaştırıyor.
Bu yazı, alım planının tedarikçi kapasitesiyle nasıl eşleştirileceğini, “kapasitenin okunmasından, açık çıktığında planın düzeltilmesine kadar”, bir planlama süreci olarak ele alıyor.
Aynı Kapasite Birden Çok Alıcının Planında Yazılı
Planlamacı, alım planını yaparken tedarikçiden gelecek miktarı ve teslim tarihini girdi olarak kullanıyor. KPMG’nin ağustosta yayımladığı tedarik zinciri planlama rehberi, bu girdilerin plan yeniden gözden geçirilmeden eskiyebildiğine dikkat çekiyor. Rehbere göre bir tedarik planı, güncelliğini yitirmiş bir teslim süresine ya da varsayılan bir kapasiteye dayandığı halde iyi yapılmış bir plan gibi görünmeye devam edebiliyor. Plan ile gerçekleşen arasındaki fark daha sonra uygulama ekiplerinin elle yaptığı düzeltmeler ve geçici çözümlerle kapatılıyor. Bu durumda planlamacı tedarikçinin kapasitesini her dönem yeniden sorgulamak yerine planlama tablosunda sabit bir satır olarak taşıyor.
Havacılık ve savunma sanayinde sivil uçak üreticileri ile savunma şirketleri üretimlerini aynı dönemde artırınca, sabit kabul edilen tedarikçi kapasitesi yetmemeye başladı. Bain & Company’nin temmuzda yayımladığı analizde, bu şirketler ortak bir tedarikçi tabanından aynı anda daha fazla parça talep ediyor. Birden çok alıcı üretimini artırmak için aynı tedarikçiye dayandığında toplam talep bu tedarikçide toplanıyor ve tek bir alıcının ihtiyacını çok aşıyor. Analiz, bu tedarikçilerin hiçbir alıcının tahmininde görünmeyen ani bir talep artışıyla karşılaştığını belirtiyor. Bain’in incelediği 15 savunma programının yaklaşık %90’ında teslimatı tedarik zinciri kısıtları engelliyor.
Alıcılar, planlarını kendi ihtiyaçlarından yola çıkarak yapıyorlar ve tedarikçinin kapasitesini bu ihtiyaçları karşılayacak bir kaynak olarak hesaba katıyor. Alıcının planında hazır görünen kapasite, başka alıcıların planlarında da aynı dönem için yazılı duruyor. Talep zayıfken bu çakışma fark edilmiyor. Çünkü bütün alıcıların siparişleri tedarikçinin kapasitesine sığıyor. Siparişlerin toplamı kapasiteyi aştığında ise tedarikçi hangi alıcının siparişini önce üreteceğine karar vermek zorunda kalıyor. Bu karar alıcının planının dışında, tedarikçinin kendi önceliklerine göre veriliyor.
Tedarikçi Sırayı Neye Göre Belirliyor?
Bain, havacılık ve savunma şirketlerine yaptığı önerilerin ikincisinde, tedarikçinin tercih ettiği alıcı olmayı öne çıkarıyor. Analiz bunun için önce tedarikçiye yüklenen şartların yüksek üretim hızına göre yeniden sınanmasını öneriyor. İlk ürün muayenesi, belge talepleri ve değişiklik onayları gibi şartların çoğu zaman düşük üretim hızları için tasarlandığı ve güvenlikten ya da kaliteden ödün vermeden sadeleştirilebileceği vurgulanıyor. Bain’e göre en başarılı şirketler, kritik tedarikçilerine kendi mühendislerini ve personelini yerleştiriyor, kısıtları tedarikçiyle birlikte yerinde çözüyor. Bu adımların hiçbiri sipariş miktarına dayanmıyor. Hepsi tedarikçinin alıcıyla çalışmasını kolaylaştırmaya yönelik.
Sipariş miktarının alıcının tedarikçi sırasındaki yerini ne ölçüde belirlediğini, Stockholm Üniversitesi’nden Dr. David Fridner’ın, 2025 yılında, “Journal of Public Procurement” dergisinde yayımlanan çalışması bir kamu alıcısı üzerinden inceliyor. Çalışmada İsveç’teki büyük bir kamu altyapı kurumu ile beş stratejik inşaat yüklenicisinin ilişkisi, 22 kişiyle yapılan görüşmeler ve toplantı gözlemleriyle ele alınıyor. Kurumun artan iş yükü için yüklenicilerinden ek kapasite beklediği, yüklenicilerin ise kurumun planladığı iş hacmini sorgulamadığı belirtiliyor. Görüşülen bir yüklenici yöneticisine göre iş hacmi zaten mevcut, şüphe edilen şey kurumla çalışmanın yükleniciler için daha iyi bir iş fırsatına dönüşüp dönüşmeyeceği. Fridner, tedarikçinin tercihinde alıcıdan beklediği değer ile ona duyduğu güvenin birlikte belirleyici olduğunu ve bu güvenin ihale aşamasından ziyade, işin yürütülmesi sırasında kurulduğunu ifade ediyor. Mevcut durumda yüklenicilerin kurumun artan kapasite talebine karşılık vermediği, en iyi ihtimalle bugünkü çabayı sürdürdüğü görülüyor.
Çalışmanın bir kamu alıcısını ve inşaat yüklenicilerini incelemesi, bulguların özel sektöre doğrudan taşınmasını zorlaştırıyor. Kamu alıcısı ihale kuralları nedeniyle tedarikçiler arasında ayrım yapamıyor. Özel sektör alıcısı ise tedarikçisiyle daha esnek bir ilişki kurabiliyor. Bu farka karşın özel sektörde de büyük sipariş vermek, tedarikçinin sırasında öne geçmeye tek başına yetmiyor. Tedarikçi kapasitesini ayırırken, her alıcıyla çalışmanın kendisi için ne kadar öngörülebilir ve kazançlı olduğuna da bakıyor. Alıcının teknik sorunlara hızlı yanıt vermesi, ödemeleri zamanında yapması ve plan değişikliklerini önceden bildirmesi, tedarikçinin alıcıya duyduğu güveni artırabiliyor.
Türkiye’de Kapasite Boşta Ama Genişlemiyor
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) temmuzda yaptığı, İktisadi Yönelim Anketi’nde imalat sanayindeki işyerlerinin %56,9’u üretimini kısıtlayan bir etken olmadığını bildirdi. Üretimi kısıtlayan etkenler arasında ilk sırada %12,7 ile talep yetersizliği yer aldı. Hammadde ve teçhizat eksikliğini gösterenlerin oranı %8,5’te kaldı. İmalat sanayinde kapasite kullanım oranı eylülde %74,1’e çıktı. Otomotiv Sanayii Derneği’nin (OSD) verilerine göre otomotiv sanayinin kapasite kullanımı yılın ilk sekiz ayında %59 oldu. TCMB’nin nisan-temmuz döneminde firmalarla yaptığı görüşmelerde de imalatçıların büyük bölümünde belirgin bir tedarik sorunu gözlenmedi.
TCMB’nin Enflasyon Raporu’nda aktarılan bu görüşmeler, kapasitenin neden genişlemediğini de açıklıyor. Firmaların yatırım iştahını, yüksek finansman maliyeti, artan üretim maliyetleri ve bazı sektörlerdeki atıl kapasite sınırlıyor. İşletme sermayesini ve nakit akışını yönetmek öncelik haline geldiği için ek kapasite kuracak yatırımlar baskı altında kalıyor. Kapasite artırıcı yatırımı öz kaynağı güçlü ve katma değerli ürün üreten sınırlı sayıda firma sürdürüyor.
İstanbul Sanayi Odası (İSO) Yönetim Kurulu Başkanı Erdal Bahçıvan da 5 Ağustos’ta büyük alıcıların ödeme vadelerinin uzadığına ve finansman maliyetinin tedarik zinciri boyunca aşağıya aktarıldığına dikkat çekti. Bahçıvan’a göre birçok küçük ve orta ölçekli işletme, üretimin yanında alıcılarının finansman ihtiyacını da üstleniyor.
Yurtiçi satışlar zayıf seyrederken bazı sektörlerde yeni talep oluştu. TCMB görüşmelerine göre Hürmüz Boğazı’nın kapanmasıyla Uzakdoğudan tedarik süreleri uzayınca, Avrupa ülkelerinden gelen talebin bir kısmı Türkiye’ye yöneldi. Kimya, plastik ve ana metalde Avrupalı alıcılar ihtiyati alımlarla siparişlerini öne çekti. Firmalar ise Uzakdoğu’dan kayan talebin geçici olduğunu değerlendirdi. Savunma Sanayii Başkanı Prof. Dr. Haluk Görgün de 16-18 Ekim’de Bursa’da düzenlenen, “Savunma ve Havacılık Sektöründe Alt Yüklenici ve Tedarik Yönetimi Çalıştayı” nda, ana yüklenicilerin yurt içindeki firmalara verdiği açık siparişlerin 13,4 milyar doları aştığını açıkladı. Görgün, bu ana yüklenicilerin son üç yılda 16 binden fazla yerli firmayla çalıştığını da belirtti.
Veriler birlikte okunduğunda, Türk imalatçısının bugün tedarikçi kapasitesi açısından belirgin bir sıkıntısı görünmüyor. Tedarikçilerde boş kapasite bulunuyor ve tedarik sorunu bildiren firma sayısı az. Ancak yatırımı duran bir tedarikçi tabanında boş kapasite, talep döndüğünde kendiliğinden genişlemiyor. İhtiyati alımlar ve savunma siparişleri yerli tedarikçilerin üretim hatlarına yazıldıkça, Türk imalatçısının bu kapasite için Avrupalı alıcılarla ve savunma projeleriyle aynı sırada beklemesi olası. Uzun teslim süreli kritik kalemlerde bugün sorun yaşamayan bir imalatçı, sıranın önem kazandığı dönemde geride kalma riski taşıyor.
Kritik Kalemde Tedarikçi Kapasitesini Okumak
Bir imalatçının alım planında çoğu zaman yüzlerce kalem bulunuyor ve planlamacının bunların her birinde tedarikçi kapasitesini ayrıca izlemesi gerekmiyor. Kapasite takibi, teslim süresi uzun olan, alternatif kaynağı az bulunan ve tedarikçinin kapasitesini kısa sürede artıramadığı kalemlerde önem taşıyor. Bir kalemin kritik sayılıp sayılmayacağını, tedarikçi teslimatı aksattığında firmanın üretiminin ne kadar süre etkileneceği belirliyor. Satınalma ve planlama ekipleri kritik kalem listesini birlikte çıkardığında, tedarikçi bilgisi ile üretim takvimi aynı tabloda buluşuyor. Planlamacı bu kalemlerde tedarikçinin toplam kapasitesine, mevcut doluluk oranına ve firmaya ayırabileceği miktara ilişkin bilgiyi düzenli aralıklarla istiyor.
Tedarikçinin kapasitesi dolarken, ilk işaretler teslim süresinde ortaya çıkıyor. Sipariş teyitleri gecikiyor, yeni siparişlere daha uzak tarihler veriliyor ve teslimatlar parçalara bölünmeye başlıyor. İSO’nun eylül verisinde bu işaret sektörden sektöre farklılaştı. İzlenen on sektörün çoğu girdilerini bir önceki aya göre daha hızlı temin ederken, üretimini ve yeni siparişlerini artıran tek sanayi kolu gıda ürünleri oldu. Gıda üreticilerinin girdi alımları güçlü biçimde arttı ve bu talep, tedarikçilerin teslim sürelerini uzatan etkenler arasında yer aldı. Planlamacının genel endeksle yetinmeyip kendi kritik kalemlerinin tedarikçilerindeki teslim süresini izlemesi bu yüzden gerekiyor.
KPMG’nin planlama rehberi, tedarikçinin teslim süresinin, üretim kapasitesinin ve asgari sipariş miktarının, tedarik planından daha hızlı değişip değişmediğinin sınanmasını öneriyor. Bu sınamada tedarikçinin bildirdiği rakamlar ile firmanın kendi sipariş geçmişi birlikte kullanılıyor. Son siparişlerde teyit edilen tarih ile gerçekleşen teslim tarihi arasındaki fark büyüyorsa, plandaki teslim süresi tedarikçinin bugünkü yükünü yansıtmıyor. Tedarikçi aynı kalemi başka sektörlere de üretiyorsa, o sektörlerdeki talep artışı da izlenmesi gereken bir risk haline geliyor. Bu iki kontrol, plandaki kapasite varsayımının hangi kalemlerde güncellenmesi gerektiğini ortaya koyuyor.
Planı Tedarikçiyle Erken Paylaşmak
Kapasiteyi doğru okuyan bir firma da alım planını tedarikçiye geç iletirse, sıranın gerisinde kalabiliyor. Medikal mühendislik, tasarım ve üretim alanında çalışan bir firmada kıdemli satınalma ve planlama uzmanı olan Veronica Mellen, 3 Eylül’de Med-Tech Insights’a verdiği söyleşide bu durumu yaşayan bir ekibi anlatıyor. Ekip, ürün geliştirme aşamasında iyi çalışan niş bir elektromekanik bileşen seçmiş. Seri üretime yaklaşıldığında bileşenin teslim süresi 30 haftayı aşmış ve tedarikçi daha büyük alıcılarına öncelik vermiş. Mellen’e göre sorunun kaynağı bileşenin kendisinden çok, tedarikçinin kapasitesinin ve teslim süresinin yeterince erken görülmemesi.
Paylaşılan planın tedarikçinin kapasite kararını ne ölçüde değiştirdiği, Prof. Dr. Sebastian Schiffels ile Prof. Dr. Guido Voigt’un 2021’de “Production and Operations Management” dergisinde yayımlanan çalışmasında deneyle sınanıyor. Hamburg Üniversitesi’nin deney laboratuvarında yürütülen çalışmada alıcı, planının dayandığı talep tahminini tedarikçiyle paylaşıyor, tedarikçi de kapasitesini talep belli olmadan kuruyor. Tedarikçilerin kapasite kararını paylaşılan tahmine göre belirgin biçimde ayarladığı ancak tahmine tam olarak güvenmediği görülüyor. Alıcının kapasite için ücret ödediği düzende paylaşılan tahminlerin daha doğru çıktığı belirtiliyor. Deney, öğrencilerle yapıldığı için sonuçlar gerçek tedarik ilişkilerine aynen taşınamasa da tedarikçinin paylaşılan plana nasıl tepki verdiği konusunda fikir veriyor.
Bain’in analizinde de tahminin arkasında alıcının bağlayıcı bir taahhüdü bulunduğunda tedarikçilerin kapasite kararını farklı aldığı vurgulanıyor. Taahhütle desteklenen bir plan, tedarikçinin gözünde yalnızca bilgi veren bir tahminden daha ağır basıyor. Alıcının tedarikçiyle paylaşabileceği planın ne kadar ileriye uzanacağı ise kendi müşterilerinden aldığı sipariş görünürlüğüne bağlı. Örneğin müşteri siparişlerini üç ay önceden gören bir firma, tedarikçisine de en fazla bu ufukta güvenilir bir plan verebiliyor. Hacmi küçük bir alıcı için erken paylaşılan plan, büyük alıcılar karşısındaki dezavantajı azaltabilecek az sayıdaki araçtan biri.
Kapasiteyi Önceden Ayırmanın Bedeli
Kapasite rezervasyonunda alıcı, belirli bir dönem için tedarikçinin kapasitesinden bir miktarı önceden ayırtıyor ve karşılığında rezervasyon ücreti ödüyor ya da alım taahhüdü veriyor. Schiffels ve Voigt, bu tür sabit ödemelerin kapasite artırmanın uzun sürdüğü ve pahalı olduğu sektörlerde önem taşıdığını belirtiyor ve biyofarmasötik sanayiyi örnek gösteriyor. Deneyde, tedarikçilere sözleşme türünü seçme hakkı verildiğinde neredeyse her durumda kapasite rezervasyonu içeren sözleşme teklif ettikleri gözlemleniyor. Bu düzende tedarikçinin kazancı artarken alıcının kazancının azaldığı ifade ediliyor. Rezervasyon ücretiyle kapasiteyi kurmanın riski tedarikçiden alıcıya geçiyor.
Bain, uzun vadeli anlaşmaların çoğunun süreyi uzattığını ama kesin miktar taahhüt etmediğini, oysa tedarikçinin yatırım yapmadan önce tam da bu taahhüde ihtiyaç duyduğunu vurguluyor. Analiz, riski paylaşan çok yıllı taahhütlerin tedarikçi üzerinde kurulan baskının hiçbir zaman sağlayamayacağı yatırımları mümkün kıldığını belirtiyor. KPMG’nin ABD’de 462 tedarik zinciri yöneticisiyle yaptığı 2026 anketinin elektrik ve şebeke hizmetleri bölümüne göre yöneticiler, uzun teslim süreli ekipmanı ve tedarikçi kapasitesini daha erken güvenceye almaya odaklanıyor. Bu ekipmanlarda kapasiteyi önceden ayırmayan bir şirketin yatırım projesi, sıra kendisine gelene kadar bekleyebiliyor. Ekipman üreticisi birçok projeye eş zamanlı üretim yaptığından, sıradaki yer çoğu zaman taahhüdün verildiği tarihle belirleniyor.
GEP’in danışmanlıktan sorumlu başkan yardımcısı John Piatek, eylül verisini değerlendirirken firmalar için önceliğin, arzı güvenceye almaya ve maliyetleri kontrol etmeye kaydığını söylüyor. Piatek, talep son çeyrekte güçlenmeye devam ederse bekleyen firmaların daha dar arz ve daha yüksek girdi maliyetiyle karşılaşabileceğini belirtiyor. Bu değerlendirme kapasite rezervasyonunun her kaleme uygulanması gerektiği anlamına gelmiyor. Kapasite bulunamadığında duracak üretimin maliyeti rezervasyon ücretinden yüksekse, bu ücret plana bir maliyet olarak yazılmalı. Diğer kalemlerde tedarikçiyle paylaşılan plan ve düzenli kapasite takibi çoğu zaman yeterli oluyor.
Kapasite Açığı Çıktığında Plan Nasıl Düzeltilir?
Kapasite okunsa, plan paylaşılsa ve kritik kalemde kapasite ayrılsa bile tedarikçinin taahhüt ettiği miktarın bir kısmını teslim edemediği dönemler yaşanıyor. Bu durumda planlamacı birkaç seçenekten birini kullanabiliyor. Alım tarihi öne ya da arkaya kaydırılabiliyor, miktar bölünerek bir kısmı tedarikçinin boş haftalarına yerleştirilebiliyor. Önceden onaylanmış bir ikinci kaynak varsa, açığın bir bölümü oraya aktarılabiliyor. İkinci kaynak onaylanmamışsa bu seçenek kısa vadede işe yaramıyor. Çünkü yeni bir tedarikçinin numune, kalite ve üretim onayı çoğu zaman aylar sürüyor.
Açığın nasıl kapatılacağına satınalma tek başına karar vermiyor. Alım tarihi kaydığında satışın müşteriye verdiği teslim tarihleri, üretimin sıralaması ve finansın nakit planı da değişiyor. Bu yüzden “açık”, miktarı ve tarihiyle birlikte bir sonraki S&OP toplantısına taşınıyor ve hangi siparişin önce karşılanacağına orada karar veriliyor. Bazı firmalar bu aralığı elindeki stokla kapatabiliyor olsalar da bu yol tedarikçideki kapasite sorununu çözmüyor. Açığın kaynağı ve süresi kayda geçtiğinde, aynı tedarikçi için bir sonraki dönemin planı daha gerçekçi bir kapasite varsayımıyla yapılıyor.
Tedarik Planında Sıra Önceden Kazanılır
Firmanın alım planı, tedarikçinin gerçek kapasitesiyle eşleştirildiğinde uygulanabilir hale geliyor. Kritik kalemde kapasitenin okunması, planın tedarikçiyle erken paylaşılması ve gerektiğinde kapasitenin önceden ayrılması, firmanın tedarikçinin sırasındaki yerini belirliyor. Türkiye’de tedarikçilerde boş kapasite bulunduğu için imalatçıların çoğu bugün bu sıranın etkisini görmüyor. Talep döndüğünde ve teslim süreleri uzadığında ise sıradaki yerini önceden almış alıcılar öne geçiyor. Tedarikçinin kapasitesi ve teslim süreleri ay içinde değiştiğinde planın ne sıklıkla yenileneceği ve farklı senaryolara göre nasıl plan yapılacağı, dizinin bir sonraki yazısının konusu olacak.
İŞ PROBLEMLERİNE ODAKLI EĞİTİMLER, ÖLÇÜLEBİLİR SONUÇLAR
EĞİTİM ve DANIŞMANLIK:
Kurumunuzun planlama, satınalma ve tedarik zinciri fonksiyonunu sağlam, izlenebilir ve denetlenebilir bir kontrol yapısına kavuşturmak için eğitim ve danışmanlık hizmetlerimizle destek veriyoruz.
Eğitim teklifi almak için egitim@satinalmadergisi.com
Fabrikanızda Bire Bir (1-1) Yönetici ve Grup Eğitimleri
Tedarik Zincirinde Planlama, Satın Alma, Tedarik Zinciri Eğitimleri için tıklayınız.
Şirket eğitimlerini standart kalıplarla değil, ihtiyaçlarınıza özel tasarlıyoruz. Her program, işletmenizin gerçek problemlerine çözüm üretmek ve ölçülebilir sonuçlar yaratmak için hazırlanır. Sizlerden gelen geri bildirimlerle eğitimlerimizi özgünleştiriyor, böylece her adımda somut değer katıyoruz.
Mottomuz: “Her eğitim, bir iş probleminin çözümü için tasarlanır.”
Güvenilir, verimli ve profesyonel eğitim hizmetleriyle yanınızdayız. Dolu dolu, güler yüzlü eğitimler dilerim.