Sipariş Görünürlüğü Daralınca, Planlama Nereye Kadar Çalışır? Üretici Kaç Ay Sonrasını Planlayabiliyor?
İstanbul Sanayi Odası’nın (İSO) ağustos ayı sektörel verilerinde, tekstil ürünleri imalatı için hesaplanan Satın Alma Yöneticileri Endeksi (Purchasing Managers’ Index – PMI) 44,1 seviyesinde ölçüldü. Endeks, imalat firmalarına yapılan aylık anketlerle hesaplanıyor ve 50’nin üzerindeki değerler büyümeye, altındaki değerler daralmaya işaret ediyor. Temmuzda 48,0 olan tekstil endeksi bir ayda 3,9 puan geriledi. Alt göstergelerde yeni siparişler endeksi 46,0’dan 40,5’e, üretim endeksi ise 48,3’ten 43,3’e indi. Firmaların hammadde ve malzeme alımını ölçen mal alım endeksi aynı ayda 38,8 seviyesine düştü. Tekstil ürünleri, ağustosta takip edilen 10 imalat sektörü içinde en zayıf performans sergileyen kollardan biri oldu.
Alt göstergelerin birbirine göre sıralanışı, düşüşün büyüklüğü kadar bilgi taşıyor. Yeni siparişler üretimden 2,8 puan, mal alım endeksi üretimden 4,5 puan aşağıda ölçüldü. Üç kalem de daralma bölgesinde, ancak en yavaş gerileyen üretim. Firmalar eldeki işi tamamlamayı sürdürürken, gelecek aylara dönük alım ve taahhütlerden kaçınıyor. Tablonun arkasında iki ayrı gelişme var. Biri talebin düşmesi, diğeri üreticinin önündeki siparişin kapsadığı sürenin kısalması. Yazı ikincisini ele alıyor.
Talebin Öngörülebilen ve Öngörülemeyen Kısmı
Talep dalgalanması tek parça halinde gelmiyor. İçindeki bir bölüm önceden kestirilebiliyor ve mevsimsel hareket bunun en bilinen örneği. Bir konfeksiyon üreticisi, kış koleksiyonu siparişlerinin hangi aylarda açılacağını, dikim hatlarının ne zaman dolacağını yıllardır biliyor. Bu tür hareket için hammadde alımı aylar öncesinden ayarlanıyor. İşçi planı buna göre kuruluyor, kapasite ona göre bölüştürülüyor. Kestirilebilen dalgalanma firmaya iş yükü bindiriyor, planın kendisi ayakta kalıyor.
Riski üreten bölüm önceden kestirilemeyen kısım. Clara Xiaoling Chen ve arkadaşlarının 2024 yılında Contemporary Accounting Research dergisinde yayımlanan çalışması, bu ayrımı açık biçimde kuruyor. Araştırmacılara göre öngörülebilir dalgalanmada yönetici üretimi ya da alımı aylar öncesinden artırabiliyor ve sabit kapasite ciddi bir kısıt oluşturmuyor. Öngörülemeyen kısım ise üretim ve teslimat programlarının sık ve düzensiz biçimde değiştirilmesini ve stok seviyelerinin sürekli yeniden ayarlanmasını gerektiriyor. İki kısım arasındaki oranı belirleyen unsurlardan biri, zincirin yukarısına ulaşan sinyalin niteliği. Nihai tüketici tarafındaki veri ne kadar netse, üreticinin eline geçen sipariş de o kadar erken ve o kadar kararlı geliyor.
Ayrımın satınalma tarafındaki karşılığı kumaş alımında okunuyor. Asgari sipariş miktarları ve boyahane sıralamaları devrede olduğu için kumaş siparişi, dikim programının kesinleşmesinden haftalar önce veriliyor. Talebin kestirilemediği dönemde erken verilen her alım kararı bir bahse dönüşüyor. Erken bağlanan kumaş, sipariş gelmediğinde stokta kalıyor. Bağlama ertelendiğinde ise iş geldiği anda termin riski doğuyor. Ağustosta mal alım endeksinin 38,8 seviyesine inmesi, üreticilerin bu iki riskten ilkini almaktan kaçındığı anlamına geliyor.
Ağustos Tablosu Tek Aylık Bir Düşüş Değil
İSO’nun altı aylık serisinde tekstil endeksi martta 45,7, nisanda 46,7, mayısta 44,8, haziranda 45,2, temmuzda 48,0 ve ağustosta 44,1 olarak gerçekleşti. Altı ayın tamamı 50 eşiğinin altında kaldı. Endeks bu süre içinde üç kez yön değiştirdi ve iki ay üst üste aynı yönü koruduğu tek dönem mayıs-temmuz aralığı oldu. Serinin en yüksek değeri temmuza, en düşük değeri ağustosa ait. Mayıstan temmuza 3,2 puanlık yükseliş kaydedilmişti ancak ağustostaki düşüş bu kazancın tamamını geri aldı.
Ağustostaki gerilemeyi getiren alt göstergeler talep tarafında toplandı. İstihdam endeksi 50,5’ten 47,1’e indi ve İSO’nun raporunda, tekstilde istihdam azalmasının marttan bu yana en yüksek seviyeye çıktığı belirtildi. Endeksin 50 eşiğinin altına inmesi, temmuzda sınırlı da olsa işçi alan firmaların bir ay içinde tersine döndüğü anlamına geliyor. Yeni ihracat siparişleri ise 43,3 seviyesinde değişmeden kaldı. Bu kalem temmuzdaki toparlanma sırasında da aynı düzeydeydi, yani dış pazar zayıflığı ağustosta başlamadı.
Serinin bir üretici için pratik karşılığı temmuz kararlarında okunuyor. Temmuz verisini gören bir planlamacı eylül ve ekim için dikim hatlarını doldurmaya yönelik karar alabilirdi ve o günkü tablo bunu destekliyordu. Ağustos verisi bir ay sonra kararın dayanağını ortadan kaldırdı. Aynı planlamacının bu kez ağustosa bakarak eylülü zayıf varsayması da benzer bir risk taşıyor. Seri, hangi ayın hangi yöne gideceğini söyleyecek bir düzen içermiyor.
Haziranda Artan İhracat Ağustosta Ne Oldu?
İhracat verisi aynı dönemde ters yönlü bir sinyal taşıdı. Hazır giyim ve konfeksiyon sektörünün haziran ayı ihracatı bir önceki yılın aynı ayına göre %15,1 artarak 1 milyar 376 milyon dolara ulaştı. Sektör ocak-haziran döneminde 7 milyar 980 milyon dolarlık ihracat gerçekleştirdi ve altı aylık değişim %1,6’lık gerileme oldu. Tek bir ayın sert yükselişi, altı aylık gerilemenin içinde durdu. İstanbul Hazır Giyim ve Konfeksiyon İhracatçıları Birliği (İHKİB) Başkanı Mustafa Paşahan, temmuz ortasında yılın ikinci yarısında siparişlerin ivme kazanacağı beklentisini dile getirdi ve yılın yaklaşık 17 milyar dolarlık ihracatla kapatılmasını öngördü.
Bu beklentinin dayanağı vardı. Haziran ihracatı yükselmişti, tekstil endeksi temmuzda altı ayın en yüksek değerine çıkmıştı, yeni siparişler o ay 46,0 seviyesindeydi. Ağustos verisinde yeni siparişler 40,5’e indi.
İhracat rakamı ile sipariş endeksi farklı şeyleri ölçüyor. Biri gerçekleşmiş sevkiyatı, diğeri önümüzdeki döneme ilişkin sinyali veriyor. Hazır giyimde sevkiyat aylar önce bağlanmış siparişlerin karşılığı olduğu için ihracat rakamı geçmişin fotoğrafını taşıyor. Ağustos sipariş endeksi ise yılın son çeyreğinde sevk edilecek işin zayıfladığını söylüyor.
Paşahan’ın değerlendirmesi temmuz ortasında yapıldı. Ağustos ayına ait sektörel veriler eylül ortasında yayımlandı. Aradaki sürede yılın ikinci yarısına ilişkin tablo tersine döndü. İki göstergenin bu kadar kısa sürede ayrışması, planlama açısından asıl bilgiyi taşıyor. Beklenti o günkü veriyle uyumluydu, sorun beklentinin dayandığı sürenin kısalığındaydı.
Sipariş Görünürlüğü Daralınca İlk Duran Satınalma
Üreticinin önündeki siparişin kapsadığı süre kısaldığında ilk tepki satınalma tarafından geliyor. Ağustosta tekstil sektöründe mal alım endeksi 38,8 seviyesine indi ve bu gerileme son dokuz ayın en sert düşüşü oldu. Firma üretimini kısmadan önce taahhüt gerektiren kararlarını erteliyor, çünkü üretim eldeki işle sürüyor, alım ise henüz gelmemiş işe bağlı. Mal alım endeksi ile üretim endeksi arasındaki 4,5 puanlık fark bu ertelemenin ölçülmüş hali olsa da endeks kararın hangi gerekçeyle verildiğini söylemiyor.
Bu tablonun sahadaki karşılığını tekstil üreticisi Baran Başboğa (çorap üretimi ve ihracatı yapan GetSocks firmasının genel müdürü ve kurucusu) şöyle anlatıyor: “Talep zayıfladığında müşteriler daha düşük adetlerle ve daha kısa vadeyle hareket ediyor, fiyat konusunda da belirgin biçimde hassaslaşıyor. Bu davranış üreticinin birkaç ay sonrasını planlamasını güçleştiriyor.” Başboğa sektörün izlemesi gereken göstergeyi, “üretimden önce siparişin ne söylediği” biçiminde tarif ediyor ve kapasiteye sahip olmanın tek başına yetmediğini, o kapasiteyi düzenli biçimde dolduracak bir sipariş akışı gerektiğini vurguluyor.
Ertelenen kararlar tek bir kalemle sınırlı kalmıyor. Kumaş alımı, işçi alımı, vardiya planı, bakım takvimi ve yatırım kararları aynı süreye bağlı çalışıyor. Her biri farklı hazırlık süresi gerektirdiği için erteleme her kalemde farklı bir maliyet üretiyor. Kumaş siparişi geciktirildiğinde iş geldiği anda termin riski doğuyor. İşçi alımının geciktirilmesi ise kapasitenin zamanında hazır olmamasına yol açıyor. Hammadde alımından istihdama uzanan bu zincir, Başboğa’nın tarif ettiği temkinli tutumun nereye kadar yayıldığını ortaya koyuyor.
Aynı tutum yıllık istihdam verisine de yansımış durumda. İHKİB’in Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) verilerine dayandırdığı çalışmaya göre tekstil ve hazır giyim sektörlerinde toplam istihdam 2026 şubatı itibarıyla 837 bin 700 kişi oldu. Bir önceki yıla göre tekstilde 36 bin 778, hazır giyimde 66 bin 830 kişilik azalış kaydedildi. Bu veri ile ağustos PMI istihdam endeksi aynı kapsamı ölçmüyor, İHKİB’in toplamı iki sektörü birlikte kapsıyor. İki kaynak farklı kapsamlarda aynı yöne bakıyor.
Tekstilde Teslim Süreleri Kısalırken İmalat Genelinde Uzadı
İmalat geneli PMI temmuzdaki 47,7 düzeyinden ağustosta 48,1’e yükseldi ve 50 eşiğinin altında kalmayı sürdürdü. İSO, Orta Doğu’daki savaşın yol açtığı aksamalar nedeniyle tedarikçilerin teslimat sürelerinin uzadığını bildirdi. Firmalar siparişlerini mevcut stoklarını kullanarak karşıladıklarını belirtti ve girdi stokları düşüş eğilimini korudu. Ağustosta takip edilen 10 imalat sektörünün tamamında yeni siparişler yavaşladı. İstihdam artıran sektör sayısı temmuzdaki beşten ikiye geriledi.
Tekstilde teslimat süreleri ters yönde hareket etti. Girdi talebindeki gerileme, tedarikçilerin teslimat sürelerinin kısalmasına yol açtı. Hammadde bekleyen bir tekstil üreticisi ağustosta malını daha çabuk aldı. Bu hızlanma sektör açısından rahatlama sayılmıyor, tedarikçi tarafında da işin azaldığı anlamına geliyor.
İki tablo arasındaki fark planlamanın vereceği yanıtı belirliyor. İmalat genelinde planlamayı zorlaştıran unsur arz tarafındaki aksama, tekstilde talep sinyalinin kendisi. Arz kaynaklı gecikmede alıcı erken sipariş veriyor, ikinci kaynak açıyor, kritik kalemde emniyet stoğu (safety stock) payını yükseltiyor. Talep sinyali kaynaklı belirsizlikte aynı hamleler elde kalma riskini büyütüyor. Bu koşulda alım miktarını küçültüp sipariş sıklığını artırmak ya da tedarikçiyle çerçeve anlaşma kurup miktarı sonradan belirlemek öne çıkıyor.
Belirsizlik Firmaya Büyüyerek Giriyor
Dışarıdaki belirsizlik firmanın içine olduğu gibi girmiyor. Satıştaki dalgalanma, üretim ve satınalma tarafında daha geniş bir dalgalanmaya dönüşüyor. Literatürde bu sapma genişlemesine kamçı etkisi (bullwhip effect) deniyor. Chen ve arkadaşlarının 7.804 ABD firmasını kapsayan verisinde firmaların %79’unda üretim ya da alım dalgalanması talep dalgalanmasından büyük çıktı. On firmanın sekizi, kendi gördüğü sapmayı genişleterek zincirin yukarısına aktarıyor.
Kamçı etkisinin bilinen nedenlerinden biri talep sinyalinin işlenme biçimi. Talep arttığında firma hem gelen siparişi karşılamak hem de ileride daha yüksek talep olasılığına karşı stok tutmak için alımını sipariş artışından fazla yükseltiyor. Aynı çalışma bu etkinin tedarik süresi uzadıkça güçlendiğini ortaya koyuyor. İmalat geneli verisinde ağustosta teslimat sürelerinin uzamış olması, mekanizmanın daha güçlü çalıştığı bir zemin kuruyor. Tekstildeki kısalma ise ters yönde bir etki bırakıyor.
İkinci neden tahsis davranışı. Arz kısıtlı olduğunda tedarikçi gelen siparişlerin bir bölümünü karşılıyor, tahsis sırasına giren alıcılar da paylarını artırmak için gerçek ihtiyaçlarından fazla sipariş veriyor. Tedarikçiye ulaşan miktar bu durumda gerçek talebi temsil etmiyor. Aynı çalışma bir noktayı daha ortaya koyuyor, kamçı etkisinin bir bölümü firmanın kendi bölümleri arasında, satınalmadan sevkiyata uzanan hatta oluşuyor. Bunu dizinin üçüncü yazısında ayrıca ele alacağız.
Talep sinyali bozukken verilen her sipariş, bozukluğu bir kat daha genişleterek tedarikçiye aktarıyor. Nihai talepteki bir düşüş, perakendecinin sipariş miktarında daha büyük, üreticinin hammadde alımında daha da büyük bir düşüşe dönüşebiliyor. Zincirin her halkası hem gelen azalmayı karşılıyor hem de elindeki stoğu eritmeyi tercih ediyor. Ağustos verisinde mal alım endeksinin üretim endeksinden hızlı gerilemesi bu mekanizmanın izini taşıyor.
Planlama Ufkunu Kısaltmak
Sipariş vadeleri kısalırken on iki aylık plan üzerinde çalışmayı sürdürmek sonuç üretmiyor. Buradan çıkan çözüm tahmin yöntemini geliştirmek yönünde ilerlemiyor. Daha gelişmiş bir model, ortada öngörülebilir bilgi bulunmadığında daha iyi sonuç vermiyor. Yapılabilecek olan, planın kapsadığı süreyi ve yenilenme sıklığını siparişin kapsadığı süreye yaklaştırmak.
Planın yenilenme aralığı bu işin ilk adımı. Yıllık kurulup çeyreklik gözden geçirilen bir plan, siparişin birkaç ay öncesinden belli olmadığı koşulda geç kalıyor. Aylık yenilenen, yoğun dönemlerde daha da sıklaşan bir düzen kararların eskimeden alınmasını sağlıyor. Kumaş alımı ve işçi planı gibi geri dönüşü zor kalemler bu düzene oturtuluyor. Aralığın kısalması iş yükü yaratıyor, buna karşılık planın geçerlilik süresi uzuyor.
Tek sayı yerine bant kullanmak ikinci adım. Talebin öngörülemeyen payı büyüdüğünde tek bir tahmin rakamı üzerinden bağlayıcı karar almak riski yoğunlaştırıyor. Alt ve üst sınır belirlenip her iki uç için ayrı hazırlık yapıldığında aynı belirsizlikle çalışmak mümkün oluyor. Alt sınır verilecek sözü, üst sınır hazırlık senaryosunu belirliyor. Vardiya planında ve hammadde bağlama kararlarında bunun karşılığı doğrudan görülüyor.
Bilginin plana ulaşma hızı üçüncü adım. Alıcının kendi satış verisi üreticiye ancak sipariş biçiminde ulaştığında gecikmiş oluyor. Tedarikçiyle paylaşılan veri bu gecikmeyi kısaltıyor ve planın dayandığı bilgiyi tazeliyor. Başboğa’nın kısa termin ve esnek sipariş yönetimi vurgusu da bu yöne işaret ediyor. Avrupa pazarlarına yakınlık, bu esnekliğin kullanılabileceği bir zemin sunuyor.
Üç adımın ortak noktası tahmin doğruluğunu hedeflememeleri. Amaç, yanlış çıkan bir tahminin etkilediği karar sayısını küçültmek. Plan ne kadar sık yenilenirse, iki yenileme arasında verilen geri dönüşü zor karar sayısı o kadar azalıyor. Bugünkü koşulda planın gücü, ne kadar doğru kurulduğundan çok ne kadar sık yenilendiğinde toplanıyor.
Ağustos verisi tekstilde sert bir daralma ortaya koyuyor. Daralmanın yanında daha kalıcı bir sorun da beliriyor. Sipariş adetleri düştü, vadeler kısaldı, müşteriler kararını daha geç verir hale geldi. Bu koşulda hangi talep tahmin yöntemi kullanılırsa kullanılsın, birkaç ay ötesi için üretilen sayı dayanaksız kalıyor.
Dizinin ikinci yazısında teslim süresi oynaklığını ve stok politikasını ele alacağız. Emniyet stoğunu belirleyen unsurun teslim süresinin ortalaması mı yoksa sapması mı olduğu sorusuna bakacağız.
İŞ PROBLEMLERİNE ODAKLI EĞİTİMLER, ÖLÇÜLEBİLİR SONUÇLAR
EĞİTİM ve DANIŞMANLIK:
Kurumunuzun planlama, satınalma ve tedarik zinciri fonksiyonunu sağlam, izlenebilir ve denetlenebilir bir kontrol yapısına kavuşturmak için eğitim ve danışmanlık hizmetlerimizle destek veriyoruz.
Eğitim teklifi almak için egitim@satinalmadergisi.com
Fabrikanızda Bire Bir (1-1) Yönetici ve Grup Eğitimleri
Tedarik Zincirinde Planlama, Satın Alma, Tedarik Zinciri Eğitimleri için tıklayınız.
Şirket eğitimlerini standart kalıplarla değil, ihtiyaçlarınıza özel tasarlıyoruz. Her program, işletmenizin gerçek problemlerine çözüm üretmek ve ölçülebilir sonuçlar yaratmak için hazırlanır. Sizlerden gelen geri bildirimlerle eğitimlerimizi özgünleştiriyor, böylece her adımda somut değer katıyoruz.
Mottomuz: “Her eğitim, bir iş probleminin çözümü için tasarlanır.”
Güvenilir, verimli ve profesyonel eğitim hizmetleriyle yanınızdayız. Dolu dolu, güler yüzlü eğitimler dilerim.