Kamu Kurum ve Kuruluşlarının İthalatı
Remzi AKÇİN
UGM Yönetim Kurulu Başkanı
Ekonomik özgürlük kavramı, insanların serbestçe ekonomik faaliyetlerde bulunabilmesi, kendi kaynaklarına serbestçe yön verebilmesine imkan verilmesini ifade eder. İnsanın öncelikle yeryüzünde varlığını sürdürecek, ardından hayatını anlamlı kılacak insani faaliyetlerde bulunması son derece doğaldır. Bu anlamda insanları hayata bağlayan beşeri etkinliklerin belki de en başında, ekonomik faaliyetler gelmektedir.
Ekonomik faaliyet denince ilk akla gelen, serbest ticarettir. Serbest ticaret, serbest piyasa ekonomisinin temel kurumlarından biridir. Serbest piyasa ancak ticaretin yasaklama ve kısıtlamalardan uzak serbestçe yapılabilmesiyle oluşabilir.
Serbest ticaretin olmazsa olmazı ise tercih özgürlüğüdür. Tercih özgürlüğü, tüketicilerin sınırlı bütçelerini alternatif ihtiyaçlar arasında tahsis ederken serbestçe hareket edebilmesi, dolayısıyla paralarını istedikleri mal ve hizmetlere harcayabilme hakkıdır.
Tercih özgürlüğü beraberinde girişim özgürlüğünü getirir. Girişim özgürlüğü üreticilerin ya da girişimcilerin ellerindeki kaynakları istedikleri mal ve hizmetlerin üretimine tahsis edebilmesi; dolayısıyla, ne, ne kadar, nasıl, ne zaman ve nerede üreteceklerine kendilerinin karar verebilmesi anlamına gelmektedir.
Tercih özgürlüğü ve girişim özgürlüğü, üretimde ve ticarette rekabeti getirir. Rekabet, piyasadaki firmaların kalitede ve fiyatta yarışmalarını sağlar. Bu bağlamda serbest piyasa ekonomisinde piyasaya giriş ve çıkışlar engellenmez; kârlı sektörlere yeni firmalar girerken, zararların arttığı sektörlerden de bazı firmalar çıkar.
Rejim Serbestisi
Serbest piyasa ekonomisinin bir temel kurumu da serbest ticarettir. Serbest ticaret, kişilerin veya kurumların, üretici ve tüketicilerin, bireyler veya firmaların ürettikleri şeyi istedikleri kişi veya kurumlarla serbestçe mübadele edebilmeleridir.
Doğal olarak serbest piyasa ekonomisinin gümrük işlemlerine yansıması rejim serbestisi şeklinde ortaya çıkar. Ülkemiz dış ticarete dayalı serbest piyasa ekonomisini benimsediği için kural olarak gümrük işlemleri, rejim serbestisi esasına dayanmaktadır. Bunda, gümrük mevzuatımızın Avrupa Birliği gümrük mevzuatına uyumlu olmasının da büyük etkisi bulunmaktadır.
Rejim serbestisi, kişilerin üzerinde tasarruf yetkisi bulunan eşyasını, serbest dolaşıma giriş, ihracat, transit gibi gümrük rejimlerine tabi tutma hakkının olmasıdır. Aynı zamanda, eşyanın gümrük rejimlerine tabi tutulmasını engelleyici uygulamaların da olmaması anlamını taşımaktadır.
Ancak bu serbestliği mutlak serbestlik olarak da değerlendirmemek gerekir. Bazı durumlarda rejim serbestisinin yasaklanması ve kısıtlanması mümkündür.
Kamu İthalatı Neden İzne Tabi?
Rejim serbestisinin aksine, kamu kurum ve kuruluşları tarafından yapılacak ithalat izne tabidir. Kamu kurum ve kuruluşlarının ithalat yapabilmeleri için Kamu İthalatı İzin Belgesi almaları gerekmektedir. Belge, Ticaret Bakanlığı İthalat Genel Müdürlüğü tarafından verilir.
Kamu kurum ve kuruluşları tarafından temin edilecek eşyanın ithalat yoluyla değil de yerli üretimden karşılanması, aynı zamanda yerli üretimi korumak amacı güdülerek kamu ithalatı izne bağlanmıştır. İznin verilmesinde, ithal edilmek istenen eşyanın yerli üretimden karşılanıp karşılanamayacağı esas alınır.
Ticaret Bakanlığı bu yetkiyi, 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 445 inci maddesiyle İthalat Genel Müdürlüğü’ne verilen; “kamu kurum ve kuruluşlarına çeşitli mevzuatla verilmiş yetkilerin kullanımında ithalat ile ilgili politikaların uygulanmasına dair esasları düzenlemek ve bu kurumların ithalata ilişkin düzenlemeleri ile ilgili görüş bildirmek” hükmünden almaktadır.
Kamu kurum ve kuruluşları tarafından yapılacak ithalat, “Kamu Kurum ve Kuruluşları Tarafından Yapılacak İthalatta Alınacak İzin Hakkında Tebliğ (İthalat: 2026/15)” ile düzenlenmiştir.
İzin Verilecek ve Verilmeyecek Eşya
Kamu İhale Kanunu kapsamında bulunan kamu kurum ve kuruluşları, ithal edecekleri eşya için “Kamu İthalatı İzin Belgesi” almak zorundadır. Ancak aşağıda sıralanan eşya için izin belgesi alınmasına gerek bulunmamaktadır:
– Kamu kurum ve kuruluşları tarafından “gümrük vergilerinden muafiyet ve istisna” kapsamındaki eşya,
– İthalat Genel Müdürlüğünce Genel Müdürlükçe “İthal Lisansı”, “İzin Belgesi” veya “Uygunluk Yazısı” düzenlenmiş olan eşya,
– Petrol arama ve üretim faaliyetlerinde kullanılmak üzere, ithalatta alınan vergi, resim ve harçlardan istisna olduğunu tevsik eden Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğünün İthal İzin Belgesine sahip eşya,
– Toprak Mahsulleri Ofisi Genel Müdürlüğü ile Et ve Süt Kurumu Genel Müdürlüğü tarafından ithal edilen eşya,
– Kamu İhale Kanunu uyarınca, yerli malı lehine uygulanan en yüksek orandan daha avantajlı teklife sahip yabancı menşeli malların lehlerine sonuçlanan ihale kapsamı eşya,
– Petrol yağları ve bitümenli minerallerden elde edilen yağlar, petrol gazları ve diğer gazlı hidrokarbonlar, elektrik enerjisi,
– Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasınca ithal edilecek banknot ve benzeri kıymetli evraka mahsus kağıtlar ve banknot mürekkebi.
Diğer taraftan, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından düzenlenen, kamu alımlarında yerli malı olma şartı getirilen makine ve ekipman listesi ile yapı malzemeleri listesinde belirtilen eşyanın ise ithalatına izin verilmez.
Ayrıca, Tebliğ ekinde yer alan “Negatif Liste” olarak adlandırılan listede kapsamındaki eşya ithalatına da izin verilmez.
Bunların dışında kalan eşyanın kamu kurum ve kuruluşları tarafından ithal edilmek istenmesi durumunda izin belgesi alınması zorunludur.
İzin Başvurusu
Kamu ithalatı izin belgesi başvuruları e-Devlet üzerinden veya Ticaret Bakanlığı internet sitesi (www.ticaret.gov.tr) “E-Hizmetler” başlığı altındaki “E-İşlemler” menüsünde yer alan “İthalat Belge İşlemleri” uygulaması takip edilerek e-imza ile yapılır.
Başvurular, ithalatın ülke ekonomisi yararına düzenlenmesi amacıyla, İthalat Genel Müdürlüğünce ithal eşyanın yerli tedarik koşulları da dikkate alınarak sonuçlandırılır.
Genel Müdürlükçe, ihtiyaç duyulması halinde ilave bilgi ve belge talep edilebilir.
Uygun bulunan başvurular için izin belgesi İthalat Genel Müdürlüğünce elektronik olarak düzenlenir ve başvuru sahibinin başvuru formunda yer alan e-posta adresine bildirilir. Bildirimde, Tek Pencere Sistemi (TPS) üzerinden elektronik ortamda verilen 23 haneli (Örnek: Referans No: 16545419880849000000392/1) belge numarası ile belge tarihi yer alır.
Verilen iznin süresi yıldır, bu süre gerektiğinde 6 ay uzatılabilir.
Kamu İthalatı İzin Belgesinin Takibi
Uygun bulunan başvuru üzerine düzenlenen 0340 (TPS-Kamu İthalatı İzin Belgesi) kodlu belge Gümrük İdaresinin kullandığı Tek Pencere Sistemi (TPS) aracılığıyla gönderilir.
Belge kapsamı eşyanın ithaline yönelik verilen serbest dolaşıma giriş beyannamesinin 44 nolu kutusunun “Belge Referans No” ve “Belge Tarihi” alanlarında TPS numarası ile belge tarihi beyan edilmesi zorunludur. Aksi takdirde eşyanın ithaline izin verilmez.
İzin belgesi işlemleri bu şekilde tamamlandığından, ayrıca kâğıt ortamında ıslak imzalı belge aranmaz.
Bu yöntemle, izin belgesinin güvenli olarak elektronik ortamda takibi yapılmaktadır.
Sonuç
Bu açıklamalardan anlaşılacağı üzere kamu birbirinin zıddı iki açmaz arasında seçim yapmak zorunda kalmıştır:
– Kamu kaynaklarını daha verimli kullanarak, daha ucuz ithal ürünü alarak vatandaşın vergisinden tasarruf etmek,
– Yerli üreticiyi ve yerli ürünü koruyarak istihdamı ve üretimi desteklemek ancak daha fazla kaynak harcamak.
Kamu pahalı da olsa yerli üründen yana tercih kullanmıştır.
Bununla birlikte, doğrudan kamu alımlarını düzenleyen bu hüküm, yapılan ihale sonucunda ihaleyi kazananın kamuya ithal ürün teslim etmesi şeklinde devre dışı bırakması mümkün değil mi? Hukuken elbette mümkün görünüyor.
Ancak zorunlu olmamakla birlikte buna yönelik önlem alınması da mümkün:
– İhale dokümanında yerli malı teslim zorunluluğu getirilebilir,
– 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu gereğince, mal alımı ihalelerinde yerli malı teklif eden isteklilere %15’i aşmayacak oranda fiyat avantajı uygulanabilir.
Ancak nereden bakarsak bakalım, kamu kurum ve kuruluşlarının ithalatının izne bağlanması, daha fazla bedel ödenmesi sonucunu doğurmaktadır.
Remzi AKÇİN
UGM Yönetim Kurulu Başkanı