Sürücü (Şoför) Kıtlığı Pazarlık Masasını Değiştirdi: Taşıyıcının Tercih Ettiği Müşteri Olmak

Sürücü (Şoför) Kıtlığı Pazarlık Masasını Değiştirdi: Taşıyıcının Tercih Ettiği Müşteri Olmak

Filo Yönetimi Eğitimi Operasyon Ve Planlama İlkeleri Haber Sürücü (şoför) Kıtlığı Pazarlık Masasını Değiştirdi Taşıyıcının Tercih Ettiği Müşteri Olmak Yük taşımacılığında alıcı uzun yıllar boyunca masanın güçlü tarafında oturdu. Fiyatı sıkıştırdı ve önüne gelen en uygun teklifi seçti. O denge sessizce tersine dönüyor. Şoför açığının nedenleri ve yönetimi üzerine daha önce yürüttüğümüz değerlendirme, krizin kökeninde aracı sürecek insanı yetiştirme ve elde tutma yetkinliğinin kurulamamasının yattığını ortaya koymuştu. Bu yazı ise aynı tablonun öbür yüzüne, yani yükü taşıtan tarafa bakıyor.

Mesele artık şoförün bulunup bulunmadığı değil, şoför kıtken sanayicinin, perakendecinin ve tedarik sorumlusunun nasıl konumlanacağıdır. Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Birliği (International Road Transport Union – IRU) Türkiye’deki açığı 2023 sonunda yaklaşık 85 bin sürücü ve toplam pozisyonların yüzde 16’sı olarak ölçtü. Aynı kurum bu açığın 2028’e doğru 200 bine ve yüzde 28 lere tırmanmasını ön görüyor. Sürücü azaldıkça pazarlık masasındaki ağırlık, yükü taşıtandan onu taşıyana kayıyor ve tedarik zincirinde kıt olan kaynak, artık taşıma kapasitesinin kendisi haline geliyor.

Görünmeyen Devir

Kapasitenin daralması ilk anda taşıyıcının sorunu gibi görünse de faturayı asıl ödeyen çoğu zaman yükü taşıtan taraf oluyor. Araç ve sürücü kıtlaştığında taşıyıcı seçici hale geliyor, elindeki kapasiteyi en iyi koşulu sunan yüke ayırıyor ve kontratla bağlandığı işi geri çevirebiliyor. Amerika Birleşik Devletleri pazarında taşıyıcıların kontratlı yükü reddetme oranı 2026 Martında yüzde 14,2’ye çıktı, bir yıl önce yüzde 8,5 düzeyindeydi ve oran yükseldikçe taşıyıcının spot piyasada daha kazançlı alternatifler bulduğu anlamına geliyor. Aynı baskı yük sahiplerini dışarıya yöneltiyor, sektör verileri firmaların üçte ikisinin, şoför kıtlığı nedeniyle en azından zaman zaman üçüncü parti lojistik (third-party logistics – 3PL) sağlayıcılara bağımlı hale geldiğini gösteriyor.

Bu tablonun en çıplak hali İngiltere’de 2021 yılında yaşandı, ülkedeki açık yaklaşık 100 bin sürücüye ulaşınca market rafları boşaldı, büyük bir perakende zinciri olan Tesco haftada 48 ton gıdanın israf olduğunu açıkladı, süpermarketler mevcut sürücüyü tutabilmek için neredeyse iki katı ücret teklif etmeye başladı ve konteyner devi Maersk gemilerini dolup taşan limana yanaştıramayıp başka rotalara yönlendirdi. Hala yalnızca en düşük teklifi arayan bir satınalma yaklaşımı, her geçen yıl biraz daha daralan bir havuz için pazarlık ettiğinin farkında bile olmayabilir.

Faturanın Görünmeyen Yüzü

Alıcının gerçek taşıma maliyeti, sözleşmede yazan navlun rakamından çok daha geniş bir tablodur. Bir önceki yazıda araçların varış noktasında günlerce beklediğine değinmiştik. Bu bekleme yalnızca taşıyıcının değil aracı kendi rampasında oyalayan yük sahibinin de cebinden çıkıyor. Amerikan Taşımacılık Araştırmaları Enstitüsü’nün (American Transportation Research Institute – ATRI) 2024 çalışmasına göre bekleme, kamyon duraklarının yaklaşık yüzde 40’ında, soğutmalı yüklerde ise yüzde 56’sında yaşanıyor ve sektöre yılda 15 milyar doların üzerinde, 135 milyon saatlik bir kayıp olarak geri dönüyor. Bu saatlerin bir kısmı bekleme ücreti olarak faturaya yansısa bile asıl bedel kaçan randevularda, bozulan teslim planlarında ve son anda devreye giren pahalı çözümlerde birikiyor. Bağlı araç verileri üzerine çalışan Geotab’ın bulgusu da bunu destekliyor. Bir şehirde aynı rotanın bir gün yirmi, ertesi gün elli dakika sürmesi gibi öngörülemezlikler filolara tampon süre biçiminde yapısal bir maliyet yüklüyor. Üstelik bu maliyet salt rota düzenlemesiyle çözülemiyor. Bu yükün görünür kılınması ve azaltılması, alıcının kendi rampasındaki süreci ölçen ve taşıyıcısının zamanına saygı gösteren bir disiplin kurmasıyla mümkün oluyor. Navlun fiyatında görünmeyen bekleme saatleri, kaçan randevular ve son dakika telaşı, çoğu zaman taşımanın kendisinden daha pahalıya mal oluyor.

Fiyatı Sabitlemek mi, Riski Paylaşmak mı

Önceden sabitlenen bir navlun fiyatı istikrar vaat eder, ama ani bir maliyet şokunda bütün farkı taşıyıcının sırtına yıkar. Bunun en taze örneği Türkiye’de görüldü, Uluslararası Nakliyeciler Derneği (UND) ile Uluslararası Taşımacılık ve Lojistik Hizmet Üretenleri Derneği (UTİKAD) 2026 Martındaki ortak açıklamalarında, İran kaynaklı jeopolitik gerilimin ardından sınır kapılarında akaryakıt fiyatlarının yüzde 36 ile 50 arasında arttığını ve navlun sözleşmeleri önceden yapıldığı için bu farkın doğrudan taşımacının üzerinde kaldığını aktardı.

Avrupa tarafında IRU’nun 2026 ilk çeyrek verileri kontrat ve spot piyasaların ayrıştığını, kontrat oranları belirgin biçimde yükselirken spot oranların hafifçe gerilediğini gösteriyor. Bu noktada endeks bazlı sözleşmeler bir orta yol gibi sunuluyor, fiyatı yakıt ve kapasite gibi değişkenlere bağlayıp piyasayla birlikte hareket ettiriyor ve şeffaflık sağlıyor. Ancak deniz taşımacılığındaki deneyim, bu modelin belirsizliği sessizce alıcının üzerine de aktarabildiğini hatırlatıyor. Dolayısıyla hacmin bir bölümünü kontratla güvenceye alıp bir bölümünü piyasaya açık tutan dengeli bir kurgu daha sağlıklı sonuç veriyor. Sözleşmenin hangi mantıkla kurulduğu, dalgalanmanın faturasını kimin üstleneceğini daha ilk imzada belirliyor.

Eğitim Filo Yönetimi Binek Araç Kiralama Satın Alma İdari İşler — Filo Yönetimi Eğitimi, Binek Araç Kiralama, Satın Alma ve İdari İşler

Taşıyıcının Tercih Ettiği Müşteri Olmak

Kapasitenin kıt olduğu bir ortamda yükü taşıtan firmanın elindeki en güçlü kart, fiyat pazarlığı değil, taşıyıcı için cazip bir müşteri olmaktır. Hızlı yükleme ve boşaltma, önceden belli ve uyulan randevular, dalgalanmayan istikrarlı bir hacim ve zamanında ödeme, bir taşıyıcının hangi yükü önceleyeceğini belirleyen kriterlerdir. Bu eğilim Türkiye sahasında da açıkça okunuyor. Sektör değerlendirmeleri nakliyecilerin peşin ödeme yapabilen ve daha iyi koşul sunan müşterilere daha uygun şartlarda hizmet verdiğini, aksi durumda firmaların kapasite bulmakta sıkışıklık yaşadığını ortaya koyuyor. Başka bir ifadeyle alıcının taşıyıcısına sunduğu çalışma koşulları, doğrudan eriştiği kapasiteye dönüşüyor. Bu da satınalmanın asıl sınavının, taşıyıcıların çalışmak için sıraya gireceği bir iş ortağı haline gelme kabiliyetini geliştirmek olduğunu gösteriyor. Kapasitenin kıt olduğu bir pazarda alıcı, taşıyıcının kapısını çalan taraf olmaktan çıkıp, taşıyıcının çalmak istediği kapıya dönüşmek zorunda.

Tek Taşıyıcıya Bağlı Kalmamak

Kapasite riskini tek bir taşıyıcıya yığmak, o taşıyıcı zorlandığında bütün operasyonu durma noktasına getirir. Bunun yerine aynı hat için birden fazla taşıyıcıyla çalışmak, kapasiteyi önceden tahmin edip rezerve etmek ve taşıyıcıyla talep beklentisini paylaşmak, dalgalı bir pazarda güvenliği artıran yapı taşlarıdır. Türkiye’de bu ihtiyaç mevsimsel olarak somutlaşmaktadır. İhracat sezonunun yoğunlaştığı ve yaz aylarında Avrupa’da sürücü eksikliğinin derinleştiği dönemlerde araç bulmak zorlaşıyor. Bu yüzden taşımayı önceden planlayıp rezervasyon yapmak, maliyet kontrolü açısından belirleyici hale geliyor.

Dijital yük eşleştirme platformları bu noktada hem daha geniş bir taşıyıcı havuzuna erişim hem de atıl kapasiteyi değerlendirme imkanı sunuyor. Türkiye’de faaliyet gösteren bir lojistik teknoloji platformunun kurucusunun aktardığı gibi pek çok firma sevkiyatını hala onlarca telefon görüşmesiyle ayarlıyor ve aracı dolduracak yükü olmadığında süreç pahalılaşıyor. Karayoluna aşırı bağımlılığın taşıdığı riski, uygun yüklerde demiryolu ve kombine taşımacılık seçeneklerini masaya yatırarak da dağıtmak mümkün. Kapasitesini önceden tasarlayan bir yapı, dalgalanma geldiğinde çok daha az hasarla yoluna devam ediyor.

Çözümün Bir Ucu da Ekosistemde

Yükü taşıtanın stratejisi, hareket halindeki bir ekosistemin içinde işliyor ve bu ekosistemde mesleğe girişi genişleten her adım, alıcının eriştiği kapasiteyi de büyütüyor. Bu açıdan kamu tarafında atılan olumlu adımlar dikkat çekici. Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdulkadir Uraloğlu, yeni bir Avrupa Birliği projesiyle güvenli TIR parkları kurarak özellikle kadın sürücülerin istihdamını kolaylaştırmayı hedeflediklerini ve kadın sürücü çalıştıran şirketleri destekleme kararı aldıklarını açıkladı. Dünya genelinde kadınların ağır vasıta sürücüleri içindeki payının yüzde 7’nin altında kaldığı düşünüldüğünde, bu havuzun açılması arz tarafında ciddi bir genişleme potansiyeli taşıyor. Kadınların ve gençlerin sürücü havuzuna katılması, uzun vadede taşımacının olduğu kadar ondan kapasite satın alan herkesin de lehine bir gelişme olarak okunmalı.

Sınavı Veren Satınalma

Şoför kıtlığı bu tablonun sahnesi, sınavı veren ise tedarik ve satınalma fonksiyonunun kendisi. Beklemeyi ölçüp azaltan, sözleşmesini riski paylaşacak biçimde kuran, taşıyıcının tercih ettiği müşteriye dönüşen ve kapasitesini kriz gelmeden tasarlayan kurumlar, hem maliyetlerini hem de tedarik sürekliliğini ellerinde tutuyor. Bu kabiliyetleri bir bütün olarak kurabilen firma için sürücü açığı yönetilebilir bir değişken olarak kalıyor. Kuramayan içinse her sezon yeniden pahalanan ve uzayan bir telaşa dönüşüyor. Önceki yazıda mesele aracı sürecek insanı yönetmekti, bu yazıda mesele o insana ve onu istihdam eden taşıyıcıya doğru konumlanmayı bilmek. İki sınav da aynı yere çıkıyor, dalgalanmayı kurduğu yapıyla karşılayan kazanıyor, olayların ardından koşan ise her seferinde bedelini biraz daha ağır ödüyor.

İŞ PROBLEMLERİNE ODAKLI EĞİTİMLER, ÖLÇÜLEBİLİR SONUÇLAR

EĞİTİM ve DANIŞMANLIK:

Kurumunuzun Filo Yönetimi, Turquality, satınalma ve tedarik zinciri fonksiyonunu sağlam, izlenebilir ve denetlenebilir bir kontrol yapısına kavuşturmak için eğitim ve danışmanlık hizmetlerimizle destek veriyoruz.

Eğitim teklifi almak için egitim@satinalmadergisi.com

Fabrikanızda Bire Bir (1-1) Yönetici ve Grup Eğitimleri

Tedarik Zinciri Satın Alma Sürdürülebilirlik Eğitimi Satın Alma Tedarik Zinciri Eğitimi

Turquality, Satın Alma, Tedarik Zinciri Eğitimleri için tıklayınız.

Şirket eğitimlerini standart kalıplarla değil, ihtiyaçlarınıza özel tasarlıyoruz. Her program, işletmenizin gerçek problemlerine çözüm üretmek ve ölçülebilir sonuçlar yaratmak için hazırlanır. Sizlerden gelen geri bildirimlerle eğitimlerimizi özgünleştiriyor, böylece her adımda somut değer katıyoruz.

Mottomuz: “Her eğitim, bir iş probleminin çözümü için tasarlanır.”

Güvenilir, verimli ve profesyonel eğitim hizmetleriyle yanınızdayız. Dolu dolu, güler yüzlü eğitimler dilerim.

Prof. Dr. Murat Erdal

Eğitim içeriklerini görmek için başlıklara tıklayınız.

Türkiye’nin Her Yerinde Bire Bir (1-1) Yönetici Ekibi ve Şirket Eğitimleri:
İçerikleri incelemek için tıklayınız.

☐ Filo Yönetimi Eğitimi: “Operasyon ve Planlama İlkeleri” (2 gün)
☐ Sürdürülebilir Tedarik Zinciri Yönetimi ve ISO 20400 Standardı Eğitimi (2 gün)
☐ Dış Ticarette Lojistik Sözleşme Yönetimi Eğitimi (2 gün)
☐ Tedarikçi Performans Değerlendirme ve Tedarikçi İlişkileri Eğitimi (2 gün)
☐ Sözleşme Yönetimi ve Sektörel Kontrat İncelemeleri Eğitimi (2 gün)
☐ Lojistik ve Depo Yönetimi Eğitimi (2 gün)
☐ Satış Mühendisleri için Kurumsal Satış Eğitimi (Rol Canlandırma/Oyun) (2 gün)
☐ Müzakere Teknikleri ve Pazarlık Becerileri (İleri Seviye) Eğitimi (2 gün)

-> İçerikler için Eğitim Kataloğunu İndirebilirsiniz -> https://satinalmadergisi.com/egitim.pdf

Diğer Eğitim Başlıklarımız:

Eğitim içeriklerini görmek için başlıklara tıklayınız.

☐ Sürdürülebilir Tedarik Zinciri Yönetimi ve Yeşil Satınalma ISO 20400 Eğitimi (2 gün)

☐ İhale ve Sözleşme Yönetimi Eğitimi (2 gün)

☐ İhale Kazanma, Teklif Verme, Satış ve Sözleşme Eğitimi (2 gün)

☐ Stratejik Satın alma Yönetimi Eğitimi (2 gün)

☐ Tedarikçi Performans Değerlendirme ve Tedarikçi İlişkileri Eğitimi (2 gün)

☐ Sözleşme Yönetimi ve Sektörel Kontrat İncelemeleri Eğitimi (2 gün)

☐ Satış Mühendisleri için Kurumsal Satış Eğitimi (Rol Canlandırma/Oyun) (2 gün)

☐ Satınalma ve Tedarik Zincirlerinde YAPAY ZEKA Eğitimi (2 gün)

☐ Emtia ve Kategori Uzmanları için Maliyet ve Fiyat Eskalasyon Analizi Eğitimi

☐ ISO 37001 Rüşvetle ve Yolsuzlukla Mücadele Yönetim Sistemi Standardı Eğitimi

Hediye mi, Rüşvet mi? Tedarikçi İlişkilerinde Üç Şaşırtıcı Dava Örneği | Satınalma Dergisi

☐ Satınalma Süreçlerinde Denetim ve Suistimal Önleme Eğitimi (2 Gün)

☐ Filo Yönetimi Eğitimi: “Operasyon ve Planlama İlkeleri” (2 gün)

☐ Dış Ticarette Lojistik Sözleşme Yönetimi Eğitimi (2 gün)

☐ Lojistik ve Depo Yönetimi Eğitimi (2 gün)

☐ Müzakere Teknikleri ve Pazarlık Becerileri (İleri Seviye) Eğitimi (2 gün)

Kuruma özel program talepleri için: egitim@satinalmadergisi.com

C Level Pazarlık Eğitimi — C Level Pazarlık Eğitim Broşürünü İndirmek için Tıklayınız. PDF – Broşür——————————————————————————————————————————————-

Sürdürülebilir Tedarik Zinciri ve Yeşil Satınalma ISO 20400 Eğitimi için tıklayınız.

Sürdürülebilir Tedarikçi Bilgi Formu ve Kullanım Rehberi

Sürdürülebilirlik çalışmalarında temel konulardan biri, tedarikçilerden alınan verilerin düzenli, karşılaştırılabilir ve doğrulanabilir şekilde toplanmasıdır. Bu veriler, hem satınalma süreçleri hem de sürdürülebilirlik raporlaması açısından önemli bir temel oluşturur. Sürdürülebilir Tedarikçi Bilgi Formu ve Kullanım Rehberi, şirketlerin bu verileri daha sistematik, tutarlı ve uygulanabilir bir çerçevede yönetebilmesi amacıyla hazırlanmıştır.