Vatandaş 1 Lira Kazanıyor, Üretici Bir Denklem Çözüyor: Depozito ve Üretici Sorumluluğunun Satınalma Yüzü

Depozito İade Sistemi Satınalma İçin Ne Anlatıyor: Maliyet, Hammadde ve Tersine Lojistik

Sürdürülebilir Tedarik Zinciri Ve Yeşil Satınalma Eğitimi Haber Depozito İade Sistemi Ve üreticinin Satınalma Denklemi 1 Temmuz 2026 sabahı, Türkiye genelinde yeni bir dönem başladı. Depozitosu Olan Ambalajlar sistemi, Şubat 2025’te Sakarya’da pilot olarak başlayıp kademeli yaygınlaşan yapısını geride bırakarak, 81 ilde ve 973 ilçede eş zamanlı devreye girdi. Tüketici artık üzerinde doğa işareti bulunan bir plastik, cam veya alüminyum içecek ambalajını iade noktasına götürdüğünde ambalaj başına 1 lira alıyor, ki bu tutar pilot dönemdeki 25 kuruşun dört katı. Kamuoyuna yansıyan yüz bu, yılda yaklaşık 25 milyar ambalajın geri kazanılması ve ekonomiye yıllık yaklaşık 30 milyar lira katkı hedefiyle çerçevelenmiş bir çevre hikayesi.

Sistemin ilk günlerine ait veriler bu ilgiyi somutluyor. Bakanlık verilerine göre 1 Temmuz’da DOA makinelerine 1 milyon 547 bin 850 içecek ambalajı iade edildi ve mobil uygulamayı yükleyen kullanıcı sayısı 649 bin 244’e ulaştı. İlk beş günde iade edilen ambalaj sayısı 7 milyon 621 bin 974’e, kayıtlı kullanıcı sayısı ise 1 milyon 385 bin 673’e çıktı. Oysa aynı uygulamanın üretici tarafında görünen yüzü oldukça farklı, çünkü orada bir geri ödeme yerine yeniden yapılanmış bir maliyet, yeni bir uyum kodu ve bir ürün tasarımı yükümlülüğü var.

Bu yazının çıkış noktası tam da bu ayrım. Depozito İade Sistemi‘nin devreye girmesi ve arkasından gelen Tek Kullanımlık Plastikler Yönetmelik Taslağı, atığı ve geri dönüşümü uzun süredir bulunduğu yerden, yani belediyelerin ve çevre birimlerinin masasından alıp üreticinin satınalma masasına taşıyan bir yukarı yönlü sorumluluk göçünü başlatıyor. Türkiye’de atık ve geri dönüşüm, bu iki düzenlemeyle birlikte doğrudan bir satınalma ve maliyet meselesi haline geliyor. İstanbul Politikalar Merkezi için Sedat Gündoğdu’nun hazırladığı politika notu ile Özge Çetinkaya ve Atilla Keskin’in Eurostat verilerine dayanan karşılaştırması, farklı yöntemlerle aynı yapısal tespitte buluşuyor. İkisi de döngüsel ekonominin asıl müdahale noktasının atık aşamasından üretim, tasarım ve piyasaya arz aşamasına kaydığını gösteriyor. Bu kayma ise satınalma fonksiyonunun tam da doğal alanına denk düşüyor.

Maliyet Masaya Taşınıyor: DEKAB ve Öngörülebilirlik Sorunu

Depozito sisteminin satınalma açısından ilk somut sonucu, maliyetin nereye oturduğuyla ilgili. Bakanlık açıklamalarına göre tüketiciye iade edilen 1 lira, üreticilerin ödediği katılım ve toplama bedelleriyle finanse ediliyor ve satılan içeceğin raf fiyatına depozito adı altında herhangi bir ekleme yapılması yasak. Aksini yapan işletmelere yasal işlem uygulanacağı açıkça duyuruldu. Bunun anlamı yalın, ambalaja bağlı çevresel maliyet artık üreticinin sırtında ve bu maliyeti tüketiciye raf üzerinden aktarma yolu kapalı. Böyle bir tabloda satınalma ekibi için soru, ürünün ambalaj biriminin ne kadara mal olduğundan çıkıp, bu birimin taşıdığı toplam yükümlülüğün nasıl yönetileceğine kayıyor. Depozito bedelinin işletme sermayesi üzerindeki etkisi de bu tablonun bir parçası. Çünkü sistemin çevrimi tahsilat ile iade arasında bir zamanlama farkı yaratıyor. Kısacası ambalaj, bilançoda daha önce durmadığı bir yerde görünür hale geliyor.

İkinci ve daha teknik sonuç, mevcut çevre yükümlülüklerinin yeniden kodlanması. Zorunlu depozito kapsamına giren içecek ambalajları için Geri Kazanım Katılım Payı tahsil edilmiyor, bunun yerine Türkiye Çevre Ajansı tarafından Depozito Katılım Bedeli tahsil ediliyor ve bu bedelin tutarı cari dönem için belirlenmiş mevcut GEKAP tutarlarıyla aynı. Üretici, Depozito Bilgi Yönetim Sistemi üzerinden ambalaj türünü de gösteren on haneli bir DEKAB kodu alıyor ve Gelir İdaresi Başkanlığı’na yaptığı GEKAP beyanında bu kodu kullanıyor, tahsilat da GİB beyan dönemleriyle aynı periyotlarda ilerliyor. Görünürde yük değişmiyor ama akış değişiyor, çünkü aynı tutar farklı bir kurumun sistemine, farklı bir kod ve mahsup mantığıyla taşınıyor. Bu da muhasebe ve beyan tarafında yeni bir uyum adımı demek ve satınalma ile mali işlerin aynı ambalaj kaleminde ortak çalışmasını gerektiriyor. Yeni sistemde beyanın doğru kodla ve doğru dönemde yapılması, mahsup ve iade süreçlerinin de sağlıklı yürümesinin ön koşulu.

Asıl belirsizlik ise bu iki adımın ötesinde. Gündoğdu’nun notu, Türkiye’deki Tek Kullanımlık Plastikler Yönetmelik Taslağı’nın genişletilmiş üretici sorumluluğunu işaretleme ve farkındalıkla sınırlı tuttuğunu, oysa AB’de üreticilerin toplama ve temizlik maliyetlerini de üstlendiğini ortaya koyuyor. DEKAB, GEKAP’ı aynı tutarla taşısa bile toplama, ayrıştırma, çevresel telafi ve yeniden kullanım sistemlerinin finansmanı gibi asıl mali yükün nihai olarak kimde kalacağı taslakta henüz somut değil. Bir maliyet kaleminin bugünkü tutarını bilmek, o kalemin yarınki genişleme yönünü bilmekle aynı şey değildir. Bu belirsizlik, ambalaj ağırlıklı sektörlerde çok yıllı bütçe ve tedarik planlaması yapan ekipler için gerçek bir öngörülebilirlik riski taşıyor. Bu kalemi yalnızca dönemsel bir vergi satırı olarak gören bir yaklaşım, kodun, mahsubun ve önümüzdeki dönemde büyümesi muhtemel mali yükün hazırlığını da gözden kaçırabiliyor.

Geri Dönüştürülmüş İçerik Bir Girdi Kısıtına Dönüşüyor

Sistemin ikinci cephesi, ambalajın içine ne koyulacağıyla ilgili ve burada zorunluluk ile arz karşı karşıya geliyor. Avrupa Birliği tarafında tek kullanımlık plastik direktifi, PET şişelerde 2025’ten itibaren yüzde 25 ve tüm plastik içecek şişelerinde 2030’dan itibaren yüzde 30 geri dönüştürülmüş içerik şartı getiriyor. Yeni Ambalaj ve Ambalaj Atıkları Tüzüğü ise 2030’dan itibaren gıda temaslı PET ambalajda yüzde 30, PET dışı temaslı plastikte yüzde 10 asgari tüketici sonrası geri dönüştürülmüş içerik öngörüyor ve bu eşikler 2040’a doğru sırasıyla yüzde 50 ve yüzde 25’e çıkıyor. Gündoğdu’nun AB direktifi ile Türkiye taslağını madde madde kıyasladığı tablo ise çarpıcı bir boşluğa işaret ediyor. Çünkü AB’de üretim için zorunlu olan geri dönüştürülmüş içerik oranı Türkiye taslağında yer almıyor. Yani içine geri dönüştürülmüş malzeme koyma yükümlülüğü bir tarafta bağlayıcı, diğer tarafta ise henüz temenni düzeyinde kalıyor.

Zorunluluk yükselirken arz tarafı aynı hızda gelmiyor. Geri dönüştürülmüş PET tedariki, plastik atık toplama uygulamalarındaki eksiklikler nedeniyle sınırlı kalabiliyor ve geri dönüştürülmüş plastiğin işlenme maliyeti yüksek seyrediyor. Gıda ve içecekle doğrudan temasa uygun rPET için tablo daha da dar. Bu malzemenin gelişmiş dekontaminasyon süreçlerinden geçmesi ve yasal onay alması gerekiyor. Bunu da yalnızca sertifikalı geri dönüşüm teknolojisine sahip tedarikçiler sağlayabiliyor. Çetinkaya ve Keskin’in Eurostat verileri bu darboğazın yapısal kökenini gösteriyor. Türkiye belediye atıklarının geri dönüşümünde 2022 yılında yüzde 12,3 seviyesinde kalırken AB ortalaması yüzde 48,7’ye ulaşmış durumda. Zayıf bir toplama ve ayrıştırma tabanı, gıda sınıfı geri dönüştürülmüş hammaddenin yerel arzını doğrudan kısıtlıyor. Böylece yükümlülük yükselirken onu karşılayacak malzemenin yerel havuzu sığ kalıyor.

Bu iki eğri birleştiğinde ortaya net bir satınalma sorunu çıkıyor. Geri dönüştürülmüş içerik, ucuz bir çevre tercihi olmaktan çıkıp sertifikaya bağlı, arzı kısıtlı ve fiyatı oynak stratejik bir girdiye dönüşüyor. Bir zamanlar işlenmemiş plastik, bol kapasite ve düşük hammadde fiyatı sayesinde daha uygun maliyetliyken, geri dönüştürülmüş içeriğe yönelik zorunluluk ve talep bu dengeyi tersine çeviriyor ve şişeleme, ambalaj ve kalıplama firmalarını tedarik zincirlerinde rPET’i önceden güvence altına almaya itiyor. Tam bu noktada Depozito İade Sistemi’nin çevre boyutunun ötesinde bir işlevi belirginleşiyor. Sistemin yılda yaklaşık 25 milyar ambalajdan üreteceği temiz tüketici sonrası hammadde, tam da bu geri dönüştürülmüş içerik açığını besleyecek yerel kaynağı yaratma potansiyeli taşıyor. Böylece depozito, bir düzenleme başlığı olduğu kadar ambalaj değer zinciri için bir hammadde güvenliği hamlesi anlamına da geliyor.

İhracatçı İçin Çifte Zemin: Yurt İçi Taban Zayıfken AB Eşiği Yükseliyor

Türkiye’nin en büyük ticaret ortağı AB olduğu için bu tablo, AB pazarına ihracat yapan üretici açısından ayrı bir katman kazanıyor. Yeni Ambalaj ve Ambalaj Atıkları Tüzüğü, üreticinin merkezinin nerede olduğuna bakmaksızın AB pazarına ambalaj süren tüm işletmeleri kapsıyor ve 2026 Ağustos’undan itibaren aşamalı olarak uygulanıyor. Tüzük 2030’dan itibaren geri dönüştürülebilirlik derecesi, asgari geri dönüştürülmüş içerik ve ambalaj küçültme yükümlülükleri getiriyor. 2029’a kadar üç litreye kadar tek kullanımlık içecek ambalajlarının yüzde 90’ının depozito benzeri sistemlerle ayrı toplanmasını ve 2030’a kadar içecek sektöründe ürünlerin en az yüzde 10’unun yeniden kullanılabilir ambalajda sunulmasını öngörüyor. Bunlara gıda temaslı ambalajda 2026 Ağustos’unda yürürlüğe giren PFAS sınırlamaları da ekleniyor. İhracatçı için bu, ürünün kendisi kadar ambalajının da bir pazara giriş koşuluna dönüştüğü anlamına geliyor.

Asıl güçlük, bu eşiklerin karşılanacağı zeminde yatıyor. Türk ihracatçısı, geri dönüşüme uygun tasarımı ve yüksek geri dönüştürülmüş içerik oranını, yüzde 12,3’lük belediye geri dönüşümüyle temsil edilen zayıf bir yurt içi döngüsel tabandan beslenerek sağlamak zorunda. Bu da geri dönüştürülebilir tasarım ve geri dönüştürülmüş içerik başlıklarını, satınalma ile ürün geliştirmenin ortak sorumluluğundaki tedarikçi kalifikasyonu ve eko-tasarım kararlarına bağlıyor. Bağlı kapak zorunluluğu, işaretleme ve malzeme seçimi gibi kalemler, artık teknik şartnamenin bir parçası olarak ele alınmayı gerektiriyor. AB’ye ihracat yapan bir firma için ambalaj tedarikçisinin sertifikasyon kapasitesi, gıda temaslı rPET sağlayabilme yeteneği ve tasarım esnekliği, fiyat kadar belirleyici bir seçim ölçütü haline geliyor.

Bu cephede üç kaynağın aynı mekanizmada buluşması dikkat çekici. Yeni tüzük, genişletilmiş üretici sorumluluğu ücretlerinin geri dönüştürülebilirlik, geri dönüştürülmüş içerik ve yeniden kullanılabilirliğe göre eko-modüle edilmesini, yani çevresel performansı yüksek ambalajın daha düşük, düşük performanslının daha yüksek ücret taşımasını zorunlu kılıyor. Gündoğdu’nun Türkiye taslağı için önerdiği revizyon eksenlerinden biri de tam olarak bu eko-modülasyon. Çetinkaya ve Keskin ise Belçika, Almanya ve Hollanda’nın ambalaj atıklarında yüzde 80’i aşan geri dönüşüm oranlarına güçlü ve tutarlı genişletilmiş üretici sorumluluğu sistemleriyle ulaştığını ortaya koyuyor. Eko-modülasyonun yönü artık tartışmalı değil, çünkü düzenleyici çerçeve, akademik bulgu ve saha verisi aynı noktayı işaret ediyor. Bu yönü bir uyum dosyası olarak okuyan üretici, eşikler devreye girdiğinde tedarikçi ağını ve şartnamesini geç ayarlarken, bunu bir tedarik ve tasarım gündemi olarak okuyan üretici erken konumlanma imkanı buluyor.

Tersine Lojistik Yeni Bir Satınalma Kalemi

Dördüncü cephe, malın tüketiciden geri dönüşüne, yani tersine lojistiğe bakıyor. Depozito İade Sistemi bu akışı somut bir yükümlülüğe çeviriyor, çünkü depozitolu içecek satan market zincirleri, süpermarketler, bakkallar ve büfeler ile otel, restoran ve kafe işletmeleri, Depozito Bilgi Yönetim Sistemi üzerinden kayıt olup birlikte çalışacakları saha operatörünü belirlemek zorunda. Bu işletmeler, iade edilen ve yerinde tüketilen içecek ambalajlarını biriktirip seçtikleri saha operatörüne teslim ediyor. Böylece toplama, geçici depolama ve geri taşıma, sözleşmeye bağlanan operasyonel bir sürece dönüşüyor. Bu süreç, özellikle çok şubeli perakende ve ağırlama işletmelerinde saha operatörü seçimi, teslim sıklığı ve alan yönetimi gibi yeni satınalma kararları doğuruyor. Dolayısıyla ambalaj artık yalnızca alınan bir girdi değil, geri toplanması ve yönlendirilmesi de planlanan bir kalem.

Ağırlama sektörü bu cephede ayrıca öne çıkıyor. Yeni AB tüzüğü, otel, restoran ve kafe (HORECA) ortamında tüketilen belirli tek kullanımlık ambalajları 2030’dan itibaren kısıtlıyor ve yeniden kullanılabilir sistemlere geçişi teşvik ediyor, Türkiye’nin taslağı da bu sektörde yeniden kullanılabilir bardak ve gıda kabı seçeneğini önceliklendiren bir yaklaşımı metne taşıyor. Bunun sonucunda ağırlama işletmelerinin satınalma gündemi, yeniden kullanılabilir sistem tedariki, depozito yönetimi ve saha operatörü sözleşmeleriyle genişliyor. Gündoğdu’nun notu bu dönüşümü bir yük olduğu kadar bir fırsat olarak da okuyor. Çünkü yeniden kullanım, tekrar doldurma, depozito ve lojistik-yıkama altyapısı gibi alanlarda yeni iş modelleri için bir piyasa oluşuyor. Tersine lojistik, ambalajın satın alınmasıyla biten bir sürecin sonrasına eklenen, kendi başına yönetilmesi gereken yeni bir satınalma kalemidir. Tedarikçi geri alma yükümlülüğü ve yeniden kullanılabilir ambalaj havuzları, bu yeni kalemin öngörülebilir hale gelmesinde belirleyici olacak.

Sonuç: Dört Cephe, Tek Yön

Bu dört cephe birbirinden bağımsız gelişmeler değil, aynı yöne akan bir bütünün parçaları. Maliyetin DEKAB üzerinden yeniden kodlanması, geri dönüştürülmüş içeriğin bir girdi kısıtına dönüşmesi, AB eşikleri karşısında yurt içi tabanın yarattığı asimetri ve tersine lojistiğin bir satınalma kalemi haline gelmesi, hepsi ambalaja bağlı sorumluluğu çevre ve belediye başlığından üreticinin karar masasına taşıyor. Bu göçün merkezinde satınalma fonksiyonu duruyor. Çünkü maliyet öngörülebilirliği, hammadde güvenliği, tedarikçi kalifikasyonu ve sözleşme yönetimi bu fonksiyonun doğal alanı. Konuyu başkasının çevre dosyası olarak gören bir yaklaşım, maliyet, arz, kalifikasyon ve tersine lojistik taraflarında hazırlıksız yakalanma riski taşıyor. Aynı konuyu bir tedarik ve tasarım gündemi olarak okuyan yaklaşım ise uyum yükünü bir tedarik ve rekabet avantajına çevirme imkanına sahip.

Bu tabloyu besleyen iki çalışma da nihai olarak aynı yere varıyor. Gündoğdu’nun notu ve Çetinkaya ile Keskin’in karşılaştırması, döngüsel ekonominin yalnızca atık yönetimine indirgenemeyeceğini, üretim ve tüketim sistemlerinin bütüncül bir dönüşümünü gerektirdiğini vurguluyor. Bu dönüşümde asıl müdahale noktası atığın oluştuğu an değil, ürünün tasarlandığı ve piyasaya sürüldüğü an. O an ise tanımı gereği bir satınalma anı. Depozito İade Sistemi’nin 1 Temmuz’da attığı adım, bu anın Türkiye’de de artık bir çevre kararı kadar bir tedarik kararı olduğunu gösteren ilk somut işaret.

İŞ PROBLEMLERİNE ODAKLI EĞİTİMLER, ÖLÇÜLEBİLİR SONUÇLAR

EĞİTİM ve DANIŞMANLIK:

Kurumunuzun sürdürülebilirlik, satınalma ve tedarik zinciri fonksiyonunu sağlam, izlenebilir ve denetlenebilir bir kontrol yapısına kavuşturmak için eğitim ve danışmanlık hizmetlerimizle destek veriyoruz.

Eğitim teklifi almak için egitim@satinalmadergisi.com

Fabrikanızda Bire Bir (1-1) Yönetici ve Grup Eğitimleri

Tedarik Zinciri Satın Alma Sürdürülebilirlik Eğitimi Satın Alma Tedarik Zinciri Eğitimi

Yeşil Satın Alma, Sürdürülebilir Tedarik Zinciri, Turquality, Eğitimleri için tıklayınız.

Şirket eğitimlerini standart kalıplarla değil, ihtiyaçlarınıza özel tasarlıyoruz. Her program, işletmenizin gerçek problemlerine çözüm üretmek ve ölçülebilir sonuçlar yaratmak için hazırlanır. Sizlerden gelen geri bildirimlerle eğitimlerimizi özgünleştiriyor, böylece her adımda somut değer katıyoruz.

Mottomuz: “Her eğitim, bir iş probleminin çözümü için tasarlanır.”

Güvenilir, verimli ve profesyonel eğitim hizmetleriyle yanınızdayız. Dolu dolu, güler yüzlü eğitimler dilerim.

Prof. Dr. Murat Erdal

Eğitim içeriklerini görmek için başlıklara tıklayınız.

☐ Sürdürülebilir Tedarik Zinciri Yönetimi ve Yeşil Satınalma ISO 20400 Eğitimi (2 gün)

☐ İhale ve Sözleşme Yönetimi Eğitimi (2 gün)

☐ İhale Kazanma, Teklif Verme, Satış ve Sözleşme Eğitimi (2 gün)

☐ Stratejik Satın alma Yönetimi Eğitimi (2 gün)

☐ Tedarikçi Performans Değerlendirme ve Tedarikçi İlişkileri Eğitimi (2 gün)

☐ Sözleşme Yönetimi ve Sektörel Kontrat İncelemeleri Eğitimi (2 gün)

☐ Satış Mühendisleri için Kurumsal Satış Eğitimi (Rol Canlandırma/Oyun) (2 gün)

☐ Satınalma ve Tedarik Zincirlerinde YAPAY ZEKA Eğitimi (2 gün)

☐ Emtia ve Kategori Uzmanları için Maliyet ve Fiyat Eskalasyon Analizi Eğitimi

☐ ISO 37001 Rüşvetle ve Yolsuzlukla Mücadele Yönetim Sistemi Standardı Eğitimi

Hediye mi, Rüşvet mi? Tedarikçi İlişkilerinde Üç Şaşırtıcı Dava Örneği | Satınalma Dergisi

☐ Satınalma Süreçlerinde Denetim ve Suistimal Önleme Eğitimi (2 Gün)

☐ Filo Yönetimi Eğitimi: “Operasyon ve Planlama İlkeleri” (2 gün)

☐ Dış Ticarette Lojistik Sözleşme Yönetimi Eğitimi (2 gün)

☐ Lojistik ve Depo Yönetimi Eğitimi (2 gün)

☐ Müzakere Teknikleri ve Pazarlık Becerileri (İleri Seviye) Eğitimi (2 gün)

Kuruma özel program talepleri için: egitim@satinalmadergisi.com

C Level Pazarlık Eğitimi — C Level Pazarlık Eğitim Broşürünü İndirmek için Tıklayınız. PDF – Broşür——————————————————————————————————————————————-

Sürdürülebilir Tedarik Zinciri ve Yeşil Satınalma ISO 20400 Eğitimi için tıklayınız.

Sürdürülebilir Tedarikçi Bilgi Formu ve Kullanım Rehberi

Sürdürülebilirlik çalışmalarında temel konulardan biri, tedarikçilerden alınan verilerin düzenli, karşılaştırılabilir ve doğrulanabilir şekilde toplanmasıdır. Bu veriler, hem satınalma süreçleri hem de sürdürülebilirlik raporlaması açısından önemli bir temel oluşturur. Sürdürülebilir Tedarikçi Bilgi Formu ve Kullanım Rehberi, şirketlerin bu verileri daha sistematik, tutarlı ve uygulanabilir bir çerçevede yönetebilmesi amacıyla hazırlanmıştır.